چهارشنبه , ۳۰ آبان ۱۳۹۷
خانه / به شی ئه ده بی کوردی / ئه‌ده‌بیات چی پێده‌کرێ؟ /تاهیر بێن جێلوون/ و: ئه‌نوه‌ر عه‌ره‌ب

ئه‌ده‌بیات چی پێده‌کرێ؟ /تاهیر بێن جێلوون/ و: ئه‌نوه‌ر عه‌ره‌ب

ئۆنۆره‌ دۆبالزاک له‌ کتێبی “ورده چاره‌ڕه‌شییه‌کانی ژیانی ژن و مێردایه‌تی”دا ده‌نووسێ: “به‌ پێی ئه‌وه‌یکه‌ رۆمان مێژوویه‌کی تایبه‌تی گه‌لانه، ده‌بێ لاپه‌ڕه‌ی سه‌رجه‌م ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی هه‌ڵده‌یه‌وه‌ تا رۆمان نووسێکی راسته‌قینه‌ت لێ له‌ کل ده‌ربێ”. بشێوییه‌کانی ئه‌م دواییانه‌ی جیهان سه‌رنجی نووسه‌ری بۆ لای خۆی ڕاکێشاوه‌ و [هیوا و ئاواتێکی بۆ نووسه‌ر زیندوو کردۆته‌وه‌] که‌ به‌ هۆی ئازار و مه‌ینه‌تی جیهان تفروتوونا کرابوون. ئیتر پێویست ناکا نووسه‌ر ته‌نانه‌ت زه‌حمه‌تی گه‌ڕان له‌ لۆیه‌کانی ژێره‌وه‌ی زه‌ینی فلان یان فیسار کۆمه‌ڵگه‌ بکێشێ. هه‌موو شتێک گه‌ییشتۆته‌ سه‌ر رووکار و ئیتر نیازێک به‌ ورد بوونه‌وه‌ نییه‌. ئه‌و(نووسه‌ر) ده‌بێ گوێ ڕادیڕێ، بنوارێ و پاشان بنووسێ. ئه‌م بشێوییانه‌ به‌ سه‌ر جیهانی فانتازیای ئه‌ودا زاڵ بوون و ئه‌و به‌ خۆی و‌ خامه‌ی ده‌ستییه‌وه‌ بۆ‌هاوده‌نگ بوون بانگهێشت ده‌که‌ن.‌هاوده‌نگ بوون له‌ گه‌ڵ ئه‌و شته‌ی وا به‌ هه‌ڵپه‌وه‌ ناوی “به‌هاری عه‌ره‌بییان” لێنا، به‌هارێک که‌ له‌ گه‌ڵ شتێک ده‌ستی پێکرد که‌ رۆژنامه‌نووسه‌کان بۆ ئه‌وه‌ی درووشمێکیان چێ کردبێ ناویان نا “شۆرشی یاسه‌مه‌ن”. به‌ سرنجدان به‌وه‌ی که‌ له‌ توونس، ئه‌م گوڵه‌ نازداره‌ هێمای میواندۆستییه‌. به‌ بڕوای من ده‌سته‌واژه‌ی شۆرش لێره‌دا به‌ هه‌ڵه‌ و نابه‌جێ که‌ڵکی لێ وه‌رگیراوه‌. له‌ درێژه‌ی باسه‌که‌م‌دا ئاوڕێک له‌م چه‌مکانه‌ ده‌ده‌مه‌وه‌.

نووسه‌ر ناتوانێ له‌ دۆخێک دا وا هه‌موو خه‌ڵکی ڕاپه‌ڕیون بێ هه‌مییه‌ت بێ، مه‌گین ئه‌وه‌یکه‌ هێنده‌ سه‌رقاڵی ژێر زگی بێت که‌ ئیتر نه‌زانێ له‌ پاڵ ده‌ستیدا چ هه‌نگامه‌یه‌کیان ناوه‌ته‌وه‌ تا دیکتاتۆره‌کان له‌ وڵات وه‌ده‌ر نێن، ئه‌و دیکتاتۆرانه‌ی وا ڕه‌وا بوونیان گرێ دراوه‌ به‌ پارێزراوی قه‌زایی و درێژی ته‌مه‌نیان.

هه‌ندێ له‌ نووسران گوێ له‌ خۆیان ڕاده‌گرن. ئه‌گه‌ر مارسێڵ پرۆست بین ئه‌وه‌ شاکارێک به‌جێ دێڵین؛ یه‌کجار که‌من ئه‌و نووسه‌رانه‌ی وا خۆیان بکه‌نه‌ قاره‌مانی سه‌ره‌کی رۆمانه‌کانیان و بتوانن سرنجی ئێمه‌ بۆ لای خۆیان ڕاکێشن و سه‌رساممان که‌ن. به‌ڵام کاتێ خه‌ڵک له‌ ده‌ست ئازار و مه‌ینه‌ت ڕاده‌په‌ڕن، سیاچاره‌یی نووسه‌ر هه‌ر به‌ چاو نایا و سووک و ناڕوا ده‌نوێنێ و ته‌نیا دڵۆپه‌ ئاوێکه‌ له‌ ئوقیانووسی بێ به‌رینی ئه‌و تراژێدیایانه‌ی وا مرۆڤ ده‌یخولقێنێ. مافی ئێمه‌یه‌ که‌ له‌ خۆمان بنووسین، دانی پێدابێنین، هه‌ر ئه‌و جۆره‌ بنووسین که‌ پێی ده‌ڵێن “چیرۆکی ژیانی خۆت”¹ و پشت له‌و دونیایه‌ بکه‌ین که‌ وا تێیدا مرۆڤه‌کان تێکگلاون و ده‌ژین و ده‌مرن. پێگه‌ی ئه‌م ئه‌ده‌بیاته‌ له‌ نێوان قه‌فه‌زه‌ی کتێب فرۆشیه‌کانه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌و ئه‌ده‌بیاته‌ نییه‌ وا مه‌به‌ستی منه‌، هه‌ر وه‌ها ئه‌و ئه‌ده‌بیاته‌ش نییه‌ که‌ من ده‌ینووسم؛ ته‌نانه‌ت ده‌شزانم هه‌موو شتیک له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌یکه‌ له‌ ناخی نووسه‌ره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ، خه‌ڵکیش به‌ خۆیه‌وه‌ ده‌گرێ. بۆ به‌رزه‌فری ئه‌ده‌بی، برێک خۆ به‌ که‌م زانین  پێویسته‌ و ته‌نانه‌ت به‌ سوودیشه‌.

هه‌ندێکیتر له‌ نووسه‌ران گوێ قوڵاخی خه‌ڵکین. ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ی “خه‌ڵک”‌ه‌ که‌متر له‌وه‌ی پێویسته‌ که‌ڵکی لێ وه‌رگیراوه‌. هه‌موو باس له‌ جه‌ماوه‌ر‌ ده‌که‌ن، له‌ کۆمه‌ڵگه‌. به‌ڵام له‌وه‌ ده‌چێ له‌ به‌ر ئه‌وه‌یکه‌ ئێمه‌ له‌ وڵاتانی باشوورین، ئێستاش وشه‌ی خه‌ڵکی ئه‌و سه‌نگ و بایه‌خه‌ی خۆی له‌ ده‌ست نه‌داوه‌ و له‌ ناخماندا به‌ هێزه‌وه‌ ده‌نگ ده‌داته‌‌وه‌، گوێ قوڵاخ بوون یانی حازر و ئاماده‌ بوون بۆ وتنی قسه‌کان و وه‌رگێڕانی بێده‌نگی ئه‌و پیاو و ژنانه‌ی وا هیوادار و چاوه‌ڕوان ڕاوه‌ستاون تا‌ که‌سێک له‌ ناخی شه‌ودا ده‌رکه‌وێ و له‌ ئازار و داهاتوویان باس بکا.

رۆژێک کاتێب یاسین (۱۹۲۹-۱۹۸۹) شاعیری ئه‌لجه‌زایری دوای ساڵگارێک دوورخرانه‌وه‌ گه‌ڕاوه‌ زێده‌که‌ی خۆی. پیره‌ پیاوێک که‌ ناسیبوویه‌وه‌ پێی گوتبوو: “ده‌بێژی نووسه‌رم؟ ده‌ی دانیشه‌ و گوێ ڕادێڕه‌”. نووسین، له‌ قۆناغی یه‌که‌مدا گوێ ڕاگرتنه‌‌. نووسین وه‌رگێڕانی ئه‌مری شاراوه‌یه‌، رازی ئه‌و رۆحانه‌یه‌ که‌ هه‌نێ جار شاعیر و ئافرێنه‌ر ده‌توانێ وه‌چنگی بێنێ و سه‌د مخابن ئه‌گه‌رکوو نووسه‌ر هه‌ڵه‌ بکات یان زێده‌بێژی کا.

نووسه‌ر شایه‌ته‌، شایه‌تێکی وریا و بڕێکجار چالاک. ئه‌و ته‌نیا سه‌یری دونیا ناکا، به‌ڵکوو به‌ دیده‌ی هزرینه‌وه‌ لێی ده‌ڕوانێ و ته‌نانه‌ت بڕێکجار به‌ وردبینییه‌وه‌ لێی ده‌کۆڵێته‌وه‌ تا به‌ پاڵپشتی دیناو و ڕۆچوون له‌ قووڵایی خولیاکانی بنووسێت. نووسین له‌ دونیا، به‌ جۆرێک هه‌وڵدانه‌ بۆ تێگه‌ییشتنیش له‌ دونیا. ده‌زانین که‌ زه‌ین له‌ قۆناخی یه‌که‌م دا [دامه‌زراو له‌ سه‌ر] تێنگه‌ییشتنه‌ له‌ دونیا. له‌‌هانری بێرگسۆن ده‌گێڕمه‌وه‌: “زه‌ین به‌ هۆی جۆرێك تێنه‌گه‌ییشتنی سرووشتیی ژیان، شکڵی گرتووه‌” ده‌بێ بڕوامان به‌ ڕاز هه‌بێ و له‌ عه‌قڵ بترسین. هه‌روه‌ها ده‌بێ له‌و که‌سه‌ بترسین وا ده‌ڵێ له‌ هه‌موو شتێک تێگه‌یشتووم و‌ ڕێ و شوێنتان پێ نیشان ده‌دا. وه‌ها که‌سێک دوگماتیک و کۆنه‌په‌ره‌سته‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌یکه‌ پێی وایه‌ ته‌نیا ئه‌و شتانه‌ بوونیان هه‌یه‌ که‌ مسۆگرن. ئه‌و که‌سانه‌ش وا گومان به‌ دڵیان ڕێ نابات بۆ سه‌لامه‌تی کۆمه‌ڵگه‌ مه‌ترسیدارن. بۆ ئه‌ده‌بیاتیش هه‌روا. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نووسین گومان کردنه‌، گومان کردنێکی  به‌رده‌وام؛ یانی تێگه‌ییشتن له‌وه‌یکه‌ حه‌قیقه‌ت وه‌ک گۆیه‌ک وایه‌ که‌ لێمان هه‌ڵدێ و به‌ره‌و لای گومانمان ڕاده‌کێشێ. حه‌قیقه‌ت زۆر جار شیوازێکی مۆته‌ئاسا به‌خۆیه‌وه‌ ده‌گرێ، به‌ سه‌ر سه‌رمانه‌وه‌ باڵ ده‌کێشێ و ئه‌گه‌ر بدره‌وشێته‌وه‌ به‌ تیشکی تفروتوونامان ده‌کا. هێرمان مێڵول له‌و باره‌وه‌ ده‌نوسێ: “حه‌قیقه‌تێک که‌ به‌ بێ چاوپۆشین بێته‌ سه‌ر زار دایمه‌ لێوارێکی تیژ و نالێکی هه‌یه”‌. ئاشکرایه‌ که‌ چاوپۆشین و حه‌قیقه‌ت ته‌ک یه‌ک کۆ نابنه‌وه‌. به‌ڵام زۆرجار ده‌سه‌ڵاتداری چاوپۆشین به‌ هێزتره‌ و له‌ پێوه‌ندی نێوان مرۆڤه‌کان چاوپۆشین ئاماده‌تره‌  تا حه‌قیقه‌ت، رۆژانه‌ چه‌ند‌ درۆ، قۆڵبڕین و گه‌نده‌ڵی ئاشکرا ده‌کرێ و ته‌نانه‌ت جه‌نایه‌ت هێنده‌ بۆته‌ باو که‌ دێموکراسیمان وه‌ک نیزامێکی‌هاوژینی نه‌ ته‌نیا تێنه‌په‌ڕاندووه‌ به‌ڵکوو خه‌یانه‌تیشی پێکراوه‌، سووراوسپیاو کراوه‌ و به‌ لاڕێدا چووه‌. نووسه‌ر ده‌ست هه‌ڵناگرێ له‌ گه‌ڕانی له‌ ناو ئه‌م خه‌سارناسیی کۆمه‌ڵایه‌تی سیاسییه‌. ئه‌و تێگه‌ییوه‌ که‌ ئه‌ده‌بیات سنوورێکی هه‌یه‌ و کتێبێک هه‌ر چه‌نده‌ باشیش بێت له‌ به‌رامبه‌ری مافیا، له‌ به‌رامبه‌ری زه‌بوونی زه‌به‌لاحی سیاسی هیچ ده‌سه‌ڵاتێکی نییه‌. که‌وایه‌ هه‌ر چه‌نده‌ حه‌قیقه‌ت، که‌ ته‌نیا به‌‌ زمانی منداڵان و شاعیران دێته‌ گۆ، سوکناییمان ده‌داته‌وه‌، به‌ڵام به‌ هیچ کلۆجێک پێش به‌ بازرگانی و دزی و به‌ لاڕێ دا چوون ناگرێ.

گومان رێگه‌ی نزیک بوونه‌وه‌ له‌ راستییه‌کانه‌‌، گومان و خه‌یاڵ. گومان و ئافراندن. رۆمان شتێک نییه‌ جگه‌ له‌ پرۆسه‌ی ئافراندن که‌ له‌ودا که‌سایه‌تییه‌کان به‌ خامه‌ی رۆماننووس له‌ دایک ده‌بن و ده‌مرن. بڕواپێکراوی ناوه‌کی رۆمان، جیاوازی هه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ بڕواپێکردوویی ناو راستییه‌کان. بێ ئه‌وه‌یکه‌ بمهه‌وێ ڕێک ئه‌و قسه‌یه‌ی سێلان قه‌بووڵ که‌م‌: “من هه‌رگیز دێڕێکم نه‌نووسیوه‌ که‌ فڕی به‌ بوونمه‌وه‌ نه‌بێ”، ده‌توانم ئه‌م ئیده‌یه‌ به‌ربڵاوتر که‌م و بڵێم ئێمه‌ له‌ شه‌وێک ده‌نووسین که‌ به‌ سه‌رماندا زاڵه‌ و شانۆیه‌کی شووره‌یی و ئابڕووبه‌ره‌ی له‌ خۆیدا حه‌شار داوه‌. که‌واته‌ نووسین ده‌بێته‌ جۆریک ماجه‌راجوویی که‌ له‌ ئێمه‌ی ده‌وێت له‌ نێوان خه‌م و نه‌بوون یه‌کیان هه‌ڵبژێرین؛ هه‌ر وه‌ک ویلیام فاکنێر منیش خه‌م هه‌ڵده‌بژێرم؛ چوونکا دڵنیام سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌و له‌ به‌رچاوگرتنانه‌ی وا به‌ درووستی سه‌باره‌ت به‌ مرۆڤ هه‌مانه‌، ته‌نیا مرۆڤه‌ که‌ باری ئه‌و خه‌مه‌ قورسه‌ له‌ کۆڵ ده‌نێ. من به‌ ئه‌نقه‌ست گه‌شبینی هه‌ڵده‌بژێرم، بێ ئه‌وه‌یکه‌ سه‌باره‌ت به‌ تواناییه‌کانی مرۆڤ تووشی وه‌هم بم، به‌ تایبه‌ت له‌ توانایی مرۆڤ بۆ له‌ به‌ین بردنی گۆی زه‌وی و قڕکردنی‌هاوسێکه‌ی.

ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌ که‌ ئێمه‌ ده‌بێ له‌ لایه‌ن که‌سانێکه‌وه‌ بنووسین و ببێژین که‌ له‌وپه‌ڕی به‌رجه‌وه‌ندی ئێمه‌وه‌ ڕاوه‌ستاون. ئه‌و شته‌ی وا فاکنێر “زێدانی زه‌مان”ی ناو لێنا و ئاواش وه‌سفی کرد: “ئه‌و کاته‌ی له‌ ئاویلکه‌ دام، ئازار و ناهۆمێدی ئێسقانه‌ تێکشکاوه‌کان، هه‌ر ئه‌و توێکڵه‌ ڕه‌قه‌یه‌ که‌ تان و پۆی ئاڵۆزی رووداوه‌کانی تێدا حه‌شار دراوه‌.

له‌ پێش هه‌موو شتێک‌دا مرۆڤ بۆ مرۆڤ له‌ مشکێک زیاتر نییه‌. به‌ڵام قوربانی به‌ڕاست نامرێ هه‌ر ئه‌و جۆره‌ی مۆنتێنی ده‌ڵێ “هه‌ر مرۆڤێک”، جیا له‌وه‌ی که‌ چی به‌ سه‌ر دێت، “ئاسه‌واری ته‌واوی دۆخی مرۆڤی پێوه‌ دیاره‌”. یه‌کێک له‌ ئامانجه‌کانی نووسین دابین کردنی ئازادیمانه‌. نووسین بۆ ئیمه‌ بێ سزا نییه‌. ئێمه‌ بۆ ڕابواردن، بۆ چێژ به‌خشین به‌ زل هێز و پاشا و سه‌رۆک کۆماره‌کان نانووسین.

کاتێ رۆمانێک به‌ راستگۆیی و چێژه‌وه‌ بنووسرێ، ده‌بێ ئاوێته‌ی نیازێکی مرۆڤانه‌ش بێ. ده‌بێ هه‌ڵگری بینراوه‌کان، هه‌ست و هه‌روه‌ها حافزه‌‌ بێت. هه‌ر کتێبک به‌ نۆره‌ی خۆی هه‌ڵگری به‌ردێکه‌ بۆ قه‌لاچن کردنی بینای حافزه‌ی جیهان. به‌ تایبه‌ت مه‌به‌ستم ڕۆمانه‌ گه‌وره‌کانه‌، ئه‌و رۆمانانه‌ی وا یارمه‌تییان داین بژین و ئیزنیان پێ‌داین هه‌ر وه‌ک “دۆنکیشۆت لامانچا”ی سێروانتس گه‌وره‌ بین، هه‌ر وه‌ک “هه‌زارو یه‌ک شه‌و”ی ئه‌و نووسه‌ره‌ گوم ناوانه‌ی وا‌ له‌ درێژه‌ی سه‌دان ساڵ به‌ هه‌موو قورنه‌کاندا زه‌فه‌ریان بردوو‌ه، وه‌ک “ئۆلیس”ی جیمزجۆیس، وه‌ک “کاتی له‌ کیس چوو”ی مارسێل پرۆست، وه‌ک “سه‌فه‌ریک بۆ ئه‌وپه‌ڕی شه‌و”ی سێلین، “یادداشته‌کانی رۆژانه‌ی دزێک”ی ژان ژێنه‌ و سه‌ره‌‌نجام “کێوی جادوو”ی تووماس مان. له‌م پانتیئۆنه² ئه‌و شاعیره‌ مه‌زنانه‌ش ده‌خه‌ینه‌ ژوورێ وا ئاگاییان به‌ مرۆڤایه‌تی به‌خشیوه‌ که‌ زۆر جار لاوازی و بێره‌حمییه‌که‌ی هێنده‌ عه‌یانه‌ که‌ پیاو نازانێ چ بکات و بیر له‌ چی بکاته‌وه‌.

پێویستمان به‌ دادپه‌روه‌رییه‌کی سوکنایی نه‌هاتووه‌.

ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ به‌هار و یاسه‌مه‌نێک وا به‌ شۆرشیانه‌وه‌ لکاند. نووسه‌ر ناتوانێ ئه‌و ئیزنه‌ به‌ خۆی بدا تا ته‌نیا به‌‌ هۆی نێو لێنانی شته‌کان فریو بخوات، نووسه‌ر ده‌بێ وردبین بێت هه‌ڵچوونێک به‌ شۆڕش نه‌زانێ.

ئه‌وه‌ی وا له‌ کۆتاییه‌کانی ساڵی ۲۰۱۰ و سه‌ره‌تای ۲۰۱۱ له‌ توونس و میسر ڕووی دا، نه‌ شۆڕش، به‌ڵکوو هه‌ڵچوونێك بوو. هه‌ڵچوون لێره‌دا‌هاوواتای تووره‌ بوونه‌،‌هاوواتای ده‌مارگرژییه‌، ره‌فزی بنچینه‌یی ژیانی سووک و چرووکه‌. هه‌ندێ له‌ رۆژنامه‌نووسه‌کان له‌ مانای وشه‌کان ورد نابنه‌وه‌. ئه‌وان حه‌زیان له‌ درووشمه‌، یانی ئه‌و قسانه‌ی به‌ سانایی لێی تێده‌گه‌ن. له‌ مه‌ڕ توونس باسی شۆڕشی یاسه‌منیان کرد. یاسه‌مه‌ن گولێکی جوانه،‌ به‌ڵام شۆرش شتیکی تره‌. شۆرش نه‌ سه‌یران له‌ رۆژیکی خۆره‌تاوی دایه‌،  نه‌ نه‌هارێکی سه‌ر چیمنه‌ به‌ دابی جوانی رۆمانتیک؛ نامهه‌وێ گرینگی مێژوویی ئه‌و رووداوانه‌ی وا له‌ میسر و توونس سه‌ری هه‌ڵدا به‌ که‌م بگرم. به‌ڵام تووره‌ بوون جۆریک ئیدئۆلۆژی نییه‌، کاردانه‌وه‌یه‌کی فیزیکییه‌، خۆپیشاندانێکه‌ که‌ له‌ ناته‌باییه‌وه‌ دێت، له‌ پشتی هه‌زاران خۆپیشاندان نه‌ حیزبێکی سیاسی هه‌بوو، نه‌ رێبه‌رێک، نه‌ پرۆگرامێک. ئه‌سته‌م بوو جۆرێکی تر بجوولێنه‌وه‌.

نیچه‌ ڕسته‌یه‌کی هه‌یه‌ که‌ ده‌یتوانی له‌ نێو ده‌ فه‌رماندا جێ بگرێت و ئیسلامیش ره‌فزی نه‌کردۆته‌وه‌. لکاندنی ئه‌و فیلسووفه‌ به‌ ده‌قی ئایینی کارێکی نامۆیه‌ به‌ڵام ئه‌م رسته‌یه‌ که‌ من زۆر جار له‌ سه‌ر زمانمه‌ ڕسته‌یه‌کی یه‌کجار گرینگه‌: “چ شتیک له‌ هه‌موو زیاتر مرۆڤانه‌یه‌‌؟ رزگاری مرۆڤ له‌ شه‌رم” (حیکمه‌تی شادان، کتێبی سێهه‌م لاپه‌ڕه‌ی ۲۷۴). ئه‌وه‌ ئه‌وپه‌ڕی رۆژه‌ڕه‌شییه‌ وا‌ هه‌ندێ له‌ ڕێبه‌ران ده‌سه‌ڵاتیان له‌ سه‌ر بنچێنه‌ی سووکایه‌تی کردن به‌ خه‌ڵکی ڕۆناوه‌. سووکایه‌تی کردن شکاندنه‌وه‌ی هه‌ژارانه‌، به‌ سووکایه‌تی ده‌یانچه‌وسێننه‌وه‌، ئه‌وان نه‌ وه‌ک شارۆمه‌ندیک به‌ڵکوو وه‌ک ره‌عیه‌تێک چاو لێده‌که‌ن که‌ به‌ ویستی خۆیان له‌ خزمه‌تیان ده‌گرن. کاتێ که‌ بێن‌عه‌لی به‌ بیانووی شه‌ڕ کردن له‌ گه‌ڵ تێرۆریسمی‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیسلام خوازه‌کان، فه‌رمانی به‌ پۆلیس دا هه‌موو دژبه‌رانی ده‌ستبه‌سه‌ر که‌ن و ئه‌شکه‌نجه‌یان ده‌ن و ته‌نانه‌ت بیانکووژن (هه‌ر ئه‌و کاره‌ی وا‌هاوتاکه‌ی موباره‌ک هه‌ر به‌و بێ شه‌رمییه ئه‌نجامی‌دا) ئیمه‌ خۆمان له‌وپه‌ڕی شه‌رم‌دا دۆزییه‌وه‌. ئێمه‌ له‌ مرۆڤ کوژیدا ده‌تلاینه‌وه‌، ئه‌و کاته‌ی وا مرۆڤ‌کوژی گشتگیر بیت و سووکایه‌تی و زه‌بوونی له‌ هیچ مرۆڤیکی هه‌ژار خۆش نه‌بێ، ئیمه‌ له‌ به‌ربه‌رییه‌ت‌دا ده‌ژین. وڵامی‌خه‌ڵکی له‌و کاته‌دا‌هاتنه‌ ده‌رێ بوو، به‌ڵام خه‌ڵکی ئه‌مجار له‌ شه‌قامدا تووڕه‌یی له‌ مێژینه‌یان کرده‌ ماتۆری جووله‌ی شۆرشه‌که‌یان.

چلۆن له‌ شۆرشێک وا له‌ گه‌ڕدایه‌ بنووسین؟

ئاخۆ ده‌بێ چاوه‌ڕێ بین؟ یان به‌ یاری نووسین به‌شداری ئه‌و شتانه‌ بین وا ڕووده‌دا، بیگێرینه‌وه‌ و شرۆڤه‌ی که‌ین، یاکوو لێی ڕاز سڕینه‌وه‌ که‌ین؟ خێرا نووسین مه‌ترسی هه‌ڵه‌ کردنی به‌دواوه‌یه‌، به‌ڵام من نه‌مده‌ویست ده‌ست له‌ بان ده‌ست دانێم. منیش له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ تووندی له‌ ژێر کاریگه‌ری ئیراده‌ی خۆپیشانده‌رانی توونێسی‌دا بووم و وه‌ک زۆربه‌ی خه‌ڵکی له‌ گیانبه‌خت کردنی محه‌مه‌دبووعه‌زیزی خه‌مین بووم. ده‌ستم کرد به‌ نووسینی وتارگه‌لێک له‌و بابه‌ته‌وه‌، پاشان خۆم له‌ ماڵێ دا لێ حه‌پس کرد و بریارم دا ئه‌و رووداوانه‌ بگێرمه‌وه‌. بووعه‌زیزی منی داگیر کردبوو. ده‌قێکی ئه‌ده‌بیم نووسی، کورت، بێ ئامانج، بێ هیچ نه‌خش و نیگارێکی سرنجڕاکێش. حه‌زم له‌ ده‌قێکی ویشک و ڕاشکاوانه‌ بوو، وه‌ک جۆریک شایه‌تی دان. له‌ ناو زه‌ینم‌دا وێنه‌ی له‌ بیر نه‌کراوی “دزی دووچه‌رخه”‌ی ویتۆریو دێسیکا  – شاکاری نیئۆرێئالیسمی‌ئیتالیا که‌ پێگه‌یه‌کی جیانی هه‌یه‌- ده‌هاته‌ پێش چاو.

 له‌ “له‌ گه‌ڵ ئاگردا”³، محه‌مه‌دبووعه‌زیزیم رۆژان و مانگانێک پێش خۆبه‌ختکردنه‌که‌ی له‌ ۱۷ ی دیسامبر ۲۰۱۰ وێنا کرد. ئه‌وه‌ی منی بۆ لای ئه‌م کاره‌ ڕاکێشا، شتێکی ته‌واو هێمایی و تراژیک بوو، شتێک بوو که ئه‌و پشتی پێ به‌ستبوو، ئه‌وی ئاماده‌ کردبوو. چی به‌ سه‌ر ئه‌و پیاوه‌دا‌‌هاتووه‌ له‌ وڵاتێک که‌ خۆکوشتن تێیدا باو نییه‌ خۆی ئاگر تێبه‌ردا؟ پاشان خۆ له‌ ئیسلام‌دا هه‌ر وه‌ک ئایینه‌کانیتری تاکپه‌ره‌ستی خۆکوژتن حه‌رامه‌.

نووسین خراپه‌ که‌متر ده‌کاته‌وه‌. ده‌نووسین له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ دونیای راستی‌دا ناتوانین ده‌ست ده‌ینه‌ کارێک. ئیمه‌ راستی ده‌گۆڕین و به‌و هیوایه‌ لاسایی ده‌که‌ینه‌وه‌ که‌ خۆمان نزیک که‌ینه‌وه‌ به‌و شته‌ی وا نووسین ده‌یگوازێته‌وه‌.

 پڕ به‌رهه‌مترین و جوانترین سه‌رده‌می‌شێعر له‌ فه‌ره‌نسه‌، سه‌ردمی‌خۆڕاگری دژی داگیرکاری فه‌ره‌نسه‌ بوو. له‌ درێژه‌ی ئه‌و شه‌و رۆژه‌ ڕه‌شانه‌دا بوو که‌ رۆنێ شار، پۆل ئێلوار، لویی ئاراگۆن، پی‌یێر ئیمانۆئێل و ئه‌وانیتر جوانترین لاپه‌ڕه‌کانی شێعری فه‌ره‌نسه‌یان نووسییه‌وه‌.

له‌ به‌رامبه‌ری تراژێدیای شه‌ڕ یان ئه‌و شۆڕشانه‌ی وا بوونه‌ هۆی مه‌رگی سه‌دان که‌س، وشه‌کان به‌ گوڕوتینه‌وه‌ له‌ ناخی زه‌ینی ئالۆزی ئه‌و شاعیرانه‌وه‌‌ ده‌ڕژا ده‌رێ و ده‌بووه‌‌هاوڕێی ئه‌و که‌سانه‌ی وا ده‌مردن و هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ی وا غه‌مبار و ئازیه‌تبار به جێ ده‌مانه‌وه‌.

بای ئه‌و شۆرشانه‌ که‌وتووه‌؛ له‌ لیبی و سووریا، هه‌روه‌ها له‌ یه‌مه‌ن و به‌حرین له‌ خۆپیشانده‌ران به‌ گولله‌ پێشوازی ده‌کرێ. هه‌زاران کوژراو به‌ جێ ماوه‌ و بێ ده‌سه‌ڵاتی دونیا ئاشکرایه‌‌؛ بێ ده‌سته‌ڵاتی ئاشکراتری ئه‌ده‌بیاتیش زیاتر دیاره‌ له‌ به‌رامبه‌ر دێوه‌زمه‌ی وه‌ک قه‌زافی یان به‌شارئه‌سه‌د کوڕی حافزئه‌سه‌د وا به‌ ڕه‌شکوژی خه‌ڵکی شاری حه‌مما (بیست هه‌زار کوشته‌ و بێده‌نگی ته‌واوی دونیا) ناوی ده‌رکرد. ئه‌م دێوه‌زمانه‌ هه‌ر که‌سیان‌هاته‌ سه‌ر ڕێ تفروتوونا کرد. ئه‌وان ده‌یانکوشت و ده‌یانزانی که‌ ئه‌گه‌ر نه‌کوژن، ده‌کوژرێن.

ئه‌وان به‌ هۆی جینایه‌ت دژی مرۆڤایه‌تی قاچاخن، هه‌ر بۆیه‌ش، ریسکیان نه‌کرد تا نه‌وه‌ک رۆژێک خۆیان له‌ دادگا ببیننه‌وه‌. یان ره‌نگه‌ خه‌ڵه‌که‌یان بتوانن ده‌ستبه‌سه‌ریان که‌ن و ڕاکێشی دادگایان که‌ن. به‌ڵام ئێسته‌ ئێمه‌ش له‌م کوشت و بڕه‌دا‌هاوده‌ستین و [له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و جینایه‌ته]‌ بێ ده‌سه‌ڵاتین. به‌ڵام ئه‌ده‌بیات چی پێ ده‌کرێ؟ هیچ کارێک. بێدنگی و کۆڵدان ڕه‌وا نییه‌. ده‌توانین ریسک بکه‌ین و له‌ سارادا‌هاوار بکه‌ین و بێده‌نگ نه‌مێنین. ڕه‌نگه‌ وشه‌ و ده‌سته‌واژه‌کان له‌ قورسایی ئه‌م ئازارانه‌ که‌م نه‌که‌نه‌وه‌. ڕه‌نگه‌ ته‌نانه‌ت نووسینه‌وه‌ی بیره‌وه‌ری بێ ره‌حمانه‌تر خۆی وێنا بکات. به‌ڵام ده‌بێ بنووسین، ده‌بێ بڵێین، وێنا بکه‌ین، ده‌ریببڕین،‌هاوار بکه‌ین؛ ده‌بێ ته‌واوی ئه‌و کارانه‌ به‌ پێویست بزانین. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی پرسی ئه‌و ژن و پیاوانه‌یه‌ وا ده‌یانکووژین، قسه‌ له‌ سه‌ر ئه‌و بنه‌ماڵه‌ ئازیه‌تبار و دڵ به‌ سوێیانه‌یه،‌ قسه‌ له‌ سه‌ر ئه‌و غه‌مه‌ قورسه‌یه‌ وا رۆح داگیر ده‌کا.

خۆرخێ سێمپرون له‌ ئاندرێ مالرۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ که‌: “من به‌ دوای شوێنێکی هه‌ستۆکی رۆحم ده‌گه‌ڕام ئه‌و شوێنه‌ی وا خراپه‌ی بێ شه‌ریک له‌ گه‌ڵ برایه‌تی ناته‌بایه‌ و دژیه‌تی”. من پێم وایه‌ خراپه‌ی بێ شه‌ریک پێویستی به‌ هه‌بوونی رۆح نییه‌. ئه‌و خراپه‌ی بێ شه‌ریکه‌ بۆیه‌ رۆحی نییه‌. ئه‌ده‌بیات ئیده‌کانی خۆی هه‌ر له‌و دژایه‌تییه‌ وه‌رده‌گرێ. و له‌ ئاکامیش‌دا له‌ ژان ژێنه‌ ده‌گێڕمه‌وه‌: ئێمه‌ هونه‌رمه‌ند نین، مه‌گین ئه‌وه‌یکه‌ له‌ ڕؤژه‌ ره‌شییه‌کی  گه‌وره‌دا نوقم بین.” ئه‌ده‌بیات لێره‌یه‌. نه‌ بۆ جێبه‌جێ کردن یان ئاگا لێبوون، به‌ڵکوو ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ی لێره‌ بێت تا ئه‌و وه‌همه‌ به‌ ئێمه‌ بدات که‌ ئاغای چاره‌نووسی خۆمانین؛ وه‌همێک که‌ به‌ڕاستی هه‌ڵه‌یه‌ و یه‌کجار دووره‌ ده‌ست.

نووسه‌ر شایه‌تحاڵی سه‌رده‌می‌خۆیه‌تی. من ده‌ست له‌ ڕوانینی سه‌رده‌می‌خۆم هه‌ڵناگرم، به‌ڵام ئه‌وه‌ پێوه‌ندی به‌ سه‌رده‌م و ئه‌و کاره‌ هه‌یه‌ وا نووسه‌ر ده‌یکا. شایه‌تی دان به‌ ته‌نیا کیفایه‌ت ناکا، لانیکه‌م به‌و جۆره‌ی من له‌ رۆلی نووسه‌ر حالی هه‌م. ده‌بێ زۆر له‌وانه‌ زیاتر ڕۆیشت و به‌ ئازایه‌تییه‌وه‌ ئه‌و شتانه‌ی وا نابیندرێ ته‌رجه‌مه‌ که‌ین. شاعیر ئه‌و که‌سه‌یه‌ وا حه‌قیقه‌ت ده‌بینێ، هه‌ر چه‌ند شته‌کان وه‌ها لێک و له‌بار کراوه‌ تا ئه‌و له‌ نێوان ده‌نگه‌کان و ته‌م ومژ و ڕواڵه‌ته‌کاندا ون بێت، ره‌نگه‌ شێعر له‌بارتر بێت تا له‌ گه‌ڵ ئێمه‌ له‌ جیهان بدوێ، به‌ڵام مه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌ سه‌ده‌یه‌ک دا چه‌ند که‌س به‌ شاعیر ده‌زانین؟ کێشه‌که‌ ئه‌لێره‌دایه‌. هه‌ر ئه‌و کێشه‌یه‌ له‌ شێعر و له‌ فه‌لسه‌فه‌شدا هه‌یه‌. رۆژانه‌ ده‌بینین له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی شانۆگه‌ریمان کۆمه‌ڵێک فیلسوف وه‌دیار ده‌که‌ون؛ ته‌نانه‌ت که‌سانێک هه‌ن که‌ وه‌ک “فیلسووفی نوێ” پێناسه‌ ده‌کرێن. تۆمه‌ز تێڕامان و ئافراندنی شێوازێک (گوتارێک له‌ بابه‌ت شێوازێکه‌وه‌) پێوه‌ندی به‌ مۆد یان ئه‌و شه‌پۆلانه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ پێیان ده‌ڵێین “نوێ”. هیچ کام له‌وانه‌ جددی نین.

گه‌وره‌ترین فیلسووف به‌و جۆره‌ی من ده‌یناسم‌هایدگێره‌. هه‌موو ئه‌وانه‌ی دوای ئه‌و‌هاتوون له‌ سه‌ره‌تای ڕێ دان و هه‌ڵبه‌ت نکۆڵی له‌ گرینگییان ناکرێ. بیر له‌‌هابێرماس ده‌که‌مه‌وه‌، به‌ فۆکۆ، به‌ ژاک دریدا یان به‌ دێلۆز. فه‌لسه‌فه‌ و شێعر هه‌رکیان یه‌کن. هه‌رکیان هزرێکی نالێبورده‌یین، بێ سپاردنی هیچ ئاوانسێک، و ڕێک له‌و په‌ڕی زه‌مانی ئێستادان که‌ جیهانی دووپاته‌بوومان بۆ ده‌ڵێنه‌وه‌؛ له‌ ئه‌ره‌ستوو و ئه‌فلاتوونه‌وه‌ تا ئێستا.

کاتێ مێژوو به‌ هه‌نگاوی بڵینده‌وه‌ به‌ره‌و پێش ده‌ڕوا، کاتێ غافڵگیرمان ده‌کا و ئێمه‌ به‌ره‌و ئاسۆی تا ڕاده‌یه‌ک خاکه‌سارانه‌مان ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌، ئه‌مری خه‌یاڵی دێته‌ مه‌یدان، رۆمان ده‌بێته‌ پێویستی، نه‌ بۆ شرۆڤه‌ی جیهان، به‌ڵکوو بۆ‌هاوڕێ بوون ته‌ک زه‌مانی مێژوویی.

نووسین. هه‌ندێ ده‌نووسن تا شێت نه‌بن، هه‌ندێکیتر له‌به‌ر بێ ده‌سه‌ڵاتی ده‌نووسن، هه‌ندێکیش وه‌ک بێکێت ده‌نووسن له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی “ته‌نیا به‌ کاری ئه‌وه‌ دێن”، هه‌ندێکیش وه‌ک فاکنێر گیرۆده‌ی “تارمایی سیحراوی و گه‌پجاری جیهانه‌”. له‌ ئاکامیش‌دا هه‌ن ئه‌و که‌سانه‌ی وا ده‌نووسن له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی سوکناییان پێدانایا و له‌ نێوان کۆگای وشه‌کان‌دا گیان ده‌سپێرن. هه‌ندێ له‌ سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ن که‌ ده‌توانن مرۆڤه‌کان بگۆڕن، به‌ڵام ئیسپینۆزا له‌ کۆنه‌وه‌ خه‌به‌ری پێداوین که‌: ” هه‌ر بوونه‌وه‌رێک تامه‌زرۆیه‌ له‌ زاتی خۆی ئاگاداری بکا.‌هاوڕێکه‌شمان تۆماس بێرنهارد به‌رله‌وه‌ی به‌جێمان بێڵی، گه‌لێ جار پێی ده‌وتین: “هیچ نووسه‌رێک کۆمه‌ڵگه‌ی نه‌گۆڕیوه‌. هه‌موو نووسه‌ران شکه‌ستیان خواردووه‌. ته‌نیا نووسه‌رانی شکه‌ست خواردوومان هه‌یه‌”.

زانست ئێمه‌ به‌ هێزتر ده‌کا. ته‌نیا نووسه‌ره‌ خراپه‌کان بروایان به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و قسه‌یه‌یه‌‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ش نابێ له‌ نووسین ده‌ست هه‌ڵگرین. به‌ پێچه‌وانه‌، ده‌بێ زیاتر له‌ هه‌موو کاته‌کانی‌تر بنووسین و ده‌بێ هه‌موو کارێک بکه‌ین تا شتی جوانتر بنووسرێ. نووسینێکی به‌هێز. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بنیاده‌م حه‌زی له‌وه‌ بێ له‌ ڕواڵه‌تدا، و له‌ ناحزیدا بمێنێته‌وه‌. به‌و حاڵه‌شه‌وه‌ گاگا پێش دێ که‌ هه‌ر ئه‌و بنیاده‌مه‌ ئێمه‌ سه‌رسام بکات و کاریگه‌ریمان له‌ سه‌ر دانێ. ئه‌وه‌ هه‌ر ئه‌و شته‌یه‌ وا‌ له‌ درێژه‌ی ئه‌م به‌هاری عه‌ره‌بییه‌دا رووی دا و به‌ خوێنی ئه‌و بێتاوانه‌ درێژه‌ی ده‌بێ که‌ سه‌ربازانی لیبی و سووریا ڕۆژانه‌ به‌ حیسابی بینه‌رانی بێ ده‌سه‌ڵاتی دونیای ده‌نووسن.

ئافراندنی ئه‌ده‌بی نووکی سرنجی ده‌خاته‌ سه‌ر دۆخی مرۆڤ که‌ بریتییه‌ له‌ پێوه‌ست بوون به‌و دۆخه‌، په‌یجووری بوومه‌له‌رزه‌کانی، دۆزینه‌وه‌ی هێما و ترووسکه‌یه‌ک له‌ هیوا و نووسین. له‌وه‌ ده‌چێ هه‌ر ئه‌م تاوانانه‌ی دژی مرۆڤایه‌تی کراوه‌‌ ده‌بێ بێته‌ ناو ئه‌ده‌بیاته‌وه‌. مرۆڤکوژان دایمه‌ هه‌ن و هه‌ژماری ئه‌وانه‌ی وا له‌ پێخه‌فی خۆیاندا نامرن بێ ژماره‌. نووسه‌ر عیلاجی نییه‌ جگه‌ له‌وه‌ی له‌ گه‌ڵ ئه‌و کێشانه‌ ئاوقا بێت. ئه‌و ده‌نووسێ، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌رکی ئه‌و نووسینه‌ و ئه‌گه‌ر بلوێ ده‌بێ ئه‌و کاره‌ به‌وپه‌ڕی راستی و له‌وپه‌ڕی هیواوه‌ به‌ زه‌وقی خۆی ئه‌نجامی‌دات.

 (۱) Auto-fiction

(۲) په‌رسگه‌یه‌ک که‌ یۆنانی و رۆمییه‌کان بۆ خۆدای خۆیان چی کردبوو

 (۳) Par le Feu


 

تاهیر بێن جێلوون/ و: ئه‌نوه‌ر عه‌ره‌ب

سه‌رچاوه‌: مانگنامه‌ی ژیلوان ژماره ۷

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

سه + 13 =

قالب وردپرس پوسته وردپرس ..