یکشنبه , ۲۸ مرداد ۱۳۹۷
خانه / به شی ئه ده بی کوردی / بنەماکانی ماننەوەیی و جوان‌خاسیی زوان و شێعری کوردی هۆرامی/ عادڵ محه‌مه‌دپوور

بنەماکانی ماننەوەیی و جوان‌خاسیی زوان و شێعری کوردی هۆرامی/ عادڵ محه‌مه‌دپوور

8545

هەڵوێستەیەک و خەسارێک:

من دەقێکی مێژوویی- ئەدەبی ئاوا شک نابەم کە بە شێوەی شێوازناسانە و رەچەڵەکناسانە ئاوڕی لە شیعری کلاسیکی کوردی دابێتەوە و توانیبێتی تیشکۆی پێکهاتەی قۆناغەکانی مێژووی شیعر و ئەدەبی کوردی پۆلێنبەندی کردبێتن. ئەو دەقانەی کە هەن پچڕ پچڕن و یا تەنیا ئێهتمامیان بە مێژووی ئەدەب و بیۆگرافی شاعیرانەوە بووە. ئەمە کەلێنێکی گەورە و خەسارێکی مەزنە بۆ مێژووی ئەدەبی کوردی. ئەڵبەت بێبەش بووگین لە رەخنەڤانێکی توکمە و شێوازناسێکی کارامە کە بتوانێ بە شێوەی رەوشمەند و ئاکادمی، قۆناغەکان، کەشف و پێناسە و شێوەی رسکانی فوڕم و ناوەرۆکی ئەم بزاڤە درمناسی بکاتن. شێوەی سونەتی‌هاوردەی مەعریفی ئێمە تەنیا ئیهتیمام بە رەهەندی دەرەکی ئەدەبەوە بووگە، واتە چەقداکوتان و سمڕ لە سەر ناسنامە و بیۆگرافی کەسایەتی شاعێر و دانەر. لایەنی دەروونی دەقەکان و هۆکاری رسکانی قۆناغەکان، لە سەر مێتۆدی زوانەوانی-شێوازناسی، بڕشتکاری و پۆلێنبەندی نەکراوە. سروشتییە کە سیمای ئەدەب و رۆشنبیری کوردی لەم فەزا سامناک و تاکدەنگەدا، لێڵ ونادیار بنوێنێ. راستییەکان هەمیشە لە دەمی‌کەسایەتییە نوخبە پیرۆزکراوەکان بیستراون. لە رەوڕەوەی مێژوودا هەمیشە بە شوێنی بتی کەڵە نووسەر و کەسێتی تاکی شاعێرە گەورەکانا هەڵەتە بووین و تەنیا بیۆگرافی و ئەتۆبیۆگرافی ساڵ و مانگ و رۆژی ژیانی ئەوان بە لامانەوە گرنگ بووە، نەک خوێندنەوەو دۆزینەوەو  پێناسەی هۆکارەکانی لە دایکبوونی دەقەکە و  پرەنسیپی لایەنە دەروونییەکانی. «مەم و زین»ی ئەحمەدی خانی، بە شێوەی زانستی و هێرمنۆتیکیانە شیکاری نەکراوە تا لایەنە دراما، دەروونی، تەغەزولی و حەماسیانەی ئەم دەقە دەرکەوێ و لە گەڵ نموونە بیانییەکان بە چاوی رەخنە تاوتوێ بکرێ، تەنیا وەک دەقێکی ئەدەبی و تا رادەیەک بۆ مەبەستی سیاسی و ئیدئولۆژیکی و حیزبی، ئەویش لە کاتی هەستیاردا، ناوی لێدەبرێ. ئەم رووکردە سوننەتیە و ناسەردەمیانە، هیچ کە سوودبەخش نەبووگە، کەرتبوونی کەسێتییەکان و چەواشەکاری رەوتەکەی بە دوودا هێناوە. کەچی لە رووکردی سەردەمیانە و ئەکنوونیدا، تەنیا «دەق»ەکانن کە دێنە گۆ و دەبنە تاکە ژێدەر و سەرچاوەێک بۆ تۆێژکاری و راڤەی ئەدەبی و هەڵاوێردی راستیەکان. دەبێ «دەق» بخوێنرێنەوە تا هەوێن شارراوەکانیان کەشف بکرێتن، ئەمە تاکە ریگایە بۆ بەرگری لە فەوتان و قەڵاچۆ کردنیان. خوێندنەوەی لۆژیکی و رەخنەئامێز و وردەکارییەکانی دەق کارێکی شاز و شاق و ماندووکەرە، بۆیە زۆربەمان بەسووک و ئاسان لێی تێدەپەڕێن. هیچ کە رەخنەی ئەدەبی و خوێندنەوەی دەق بە شێوەی هێرمنوتیکی مان نەبووە،‌هاوردە سوننەتییەکەش، روو لە کزی و لاوازی ناوە، هەر لە دەسپێکەوە تا وەکوو ئێستا لەوا کە هۆکارەکان درمناسی نەکراوە، رەوتێکی سیستماتیکی نویساری بۆ کورد ساخ نەبۆتەوە، پێکهاتە و سەرهەڵدانی دیالێکتەکان بەرچاونەگیراوە و وامانزانیوە و وایش ئەزانین ژێدەری زوانی ستاندارد تەنیا یەک دیالێکتە و بەس. کەچی« لە روانگەی زوان ناسییەوە، هیچ لەهجەیەک لە لەهجەیەکی تر باشتر نییە. هەر لەهجەیەک دەتوانێ ببێتە زوانی ستاندارد. ستاندارد بوون پێوەندی بە باروودۆخی غەیری-زوانی(واتە ئابووری، کۆمەڵایەتی سیاسی و …) هەیە. نووسین و ئەدەبیات لە پێشدا بە هۆرامی‌و کرمانجی دەستی پێکردوە. سۆرانی زۆر درەنگتر، نزیکەی سێ سەدە دوایی، بۆ نووسین دەکارهاتوە، بەڵام لە باروودۆخی دوای شەڕی جیهانی یەکەم هەلی بۆ رەخسا کە ستاندارد بکرێ…»  خۆ پیرۆزکردن و سڕینەوەی ئەویتر، بۆشاییەکی مەزنی بۆ ئێمە فەراهەم کردوە و ئاکامی‌ئەوە بووە لە ئاستی سەرهەڵدان و پێکهاتەی مێژووی ئەدەبەکەماندا، مێژوویەکی پچڕپچڕ و ئاڵۆسکاو و تەماوی و نادیارمان ببێتن. خوا نەخواسێ ئەگەر مەودایەک بۆ نەوەکانی داهاتوو بڕەخسێ! و پێویستیان بە خوێندنەوەی مێژووی زوان و ئەدەب و شێعر بێت، قوتابییەکان و خوێندکارەکان لە قوتابخانە و زانکۆکاندا، لە کوێوە دەست پێبکەن؟ بە کامە دەق و وانەوە، دەسپێکی مێژووی زوان و شێعری کوردییەوە، بخوێنێتەوە و یەکەی وانەکان تێپەڕێنن. ئەمە پەتای فەرهەنگی و چییەتی مێژووی سەردەمیانەی ئێمەیە کە خەریکە لە «گۆ»مان ئەخات. ئەم خەسارە بە گشتی سیمای مێژووی ئەدەب و ئەدگاری شێوازناسی شیعری کلاسیک و زوانەوانی کوردی تەنیوەتەوە تا بگاتە ئەدەبی ئاوانگارد و پێشڕەو و سەردەمیانەمان. دادوەرانەش نییە، تەنیا لە یەک لایەنێ پرسەکە بڕوانین و هۆکاریی هەموو خەسارەکان بخەینە ئەستۆی خۆمان. بێ گومان بەشێک هەرە زۆری ئەم خەسارە دەگەڕێتەوە بۆ بندەستی و نەبوونی دەسەڵاتی سامان و ئامڕازی گەشەپێدانی فێرکاری کە بە راستی کاردنەوەی نەرێنی بۆ ئێمە رەخساندووە. ئەمە لە رەوتی مێژوودا، بۆەتە ئاراستەیەک کە نەتوانین توێژکار، رەخنەڤان و مامۆستای زوبدە پەروەردە بکرێتن بۆ خزمەت بە ئەدەب و فەرهەنگی نەتەوایەتی، ئەگەریش بە رواڵەت کەسانی وا هەبێتن، لە ناخدا ڕا نەهاتون بۆ ئەدەبی نەتەوایەتی گەلەکەی خۆی بەڵکوو درووستکراون بە خزمەت بە زوان و فەرهەنگ و ئەدەبی زاڵ. قەیرانی زوان و شەمزاندنی فەرهەنگی لەم بوارەوە دەست پێدەکات. سەرەڕای ئەم کەلێنە گەورە، نابێت لە ئەرکە هەنووکەیی و بزرەکانی خۆمان چاو بنووقێنین. دیمەنی گوڵزاری شێعری کوردی بە تەواو گوڵەکانییەوە جوان و رازاوەیە، هەموومان پێکەوە جوانخاسین. چارە نییە جگ لەوەی رووناهی بخەینە سەر رێگای کەمپی شێوەزوانەکان بۆ بڕینی هەوراز و گەیشتن بە دوندی زوانی ستانداردی کوردی. بە هیوام ئەم وتارە، تیشکاوێژێک بێ بۆ رووناک بەخشی ئەم دۆزە رەوایە. پێموایە ئەم نووسراوە، وەک هەر بابەتێکی تر، بێ گرێ و گۆڵ نییە، بەڵام چاوی لۆژیکی رەخنەی زانستی-بێدەمارگرژی- دەتوانێ بۆشاییەکان پیشان بدات و بەرەو ئاسۆی رووناکی هەڵمان زنێ لە دوو گۆشەنیگاوە روانیومەتە ئەم بابەتە:

بەستێنە و سەرهەڵدانی رەوتی شیعری هۆرامی

(رەوتی میژوویی)

لە فرە شوێندا، باسم لە سەر زوان و هەر وەهاش خانەبەندی شێعری کوردی هۆرامی‌کردوە و پەیلواکانم(بۆچوونەکانم) بە وتار یان وت و وێژ لە گۆڤارەکاندا بڵاوکراوەتەوە. پێموابووە و ئێستاش وام لە سەر ئەو پەیلوایە کە زوان و شێعری کوردی هۆرامی‌وەک پڕۆسەیەکی زیندوو و نڤیساری هەر لە «گاساکان»ی ئاڤێستاوە تاکوو ئەمڕۆ لە برەو و بەردەوامیی و رسکاندا بووە . ئەگەرچی لە بەڵگەکانی پێش ئیسلام، دەقی کونکرێتی ئاوامان نییە کە بتوانی پیشاندەری رەوتی شیعری کوردی هورامی‌بێ، ناچارین جێ پێی زوان و ئەدەبەکەمان، یەکەی توخمەکانی ئەم زوان و شیعرە لە «گاساکان» و  «درەختی ئاسووریک»، «قەواڵەکانی هورامان» ، «ماتیکان گجستک ابالیش»  و هەندێ بەڵگەی تر… بە شێوەی تاک و جەوهەری کەشف و پێناسە بکەین. نموودەکان لەم دەقانەدا، ئەوانەی شیعرن «بڕگەیی»بوونی سیستەمی‌مۆسیقای شیعری و هەندێکی زۆر و زەبەن، توخمی‌زوانی دەبینرێ  کە ئێستاش لێدانی ئەم فێرێکانسانە(کرکە) لە بزاڤێتی(سەیروورەت) رەوتی شیعری هەزار و چوار سەدساڵە و ئاخافتنی زارەکی جەماوەری هۆراماندا، بەرفراوان پێڕەو دەکرێن، بێ ئەوەی شارەزایانی زوان و ئەدەب، تا ئێستە ئاماژەیان بەم فاکتە زوانییە کردبێ، یان لانیکەم بیانکردبا بە سووژەی لێتۆژینەوە. بە پەیلوای من بمانەوێ قۆناغەکانی زوان و رەوتی شیعری هۆرامی‌بە شێوەی رەچەڵەکناسانە و شێوازناسانە، خانەبەندی بکەین، دەبێ بیکەین بە دوو کەرتی پێش ئیسلام و دوای ئیسلام. پێش ئیسلام تەنیا ئەو توخمانە کە ئاماژەیان پێدرا، فاکت و ژێدەرن بۆ سەرچاوە. بەڵام پاش ئیسلام لەوا کە دەقەکان بە شێوەی کونکرێت دیارن بە پێی توانستی زانیاری، نووسەری ئەم دێڕانە هەوڵیداوە بە پشت بەستن بە رەوتی زەمەن و تایبەتمەندی زوانی-ئەدەبی-فیکری هەر قۆناغێک و لووتکە بوونی شاعیری خاوەن شێواز و بەراوردکاری نیشانە ئەدەبی-زوانی – فیکرییەکانی ئەو شاعێر یان شاعێرانە کە کۆکن لە گەڵ باری ئەو دەمەی کە تێیدا ژیاون، شێعری هۆرامی‌بە حەوت قۆناغ نیشانکرد بکات.                                                

لێرەدا مەودای ئەوە نییە بەرفراوان لە بەراوردکاری تایبەتنمەندییەکان، باس بکەم، تەنیا بە کورتی ئاماژە دەدەمە قوناغەکان.

قۆناغەکان:                                                                                                    

۱- قۆناغی «سەرهەڵدان»، پاراستنی توخمی‌رەسەنی(کرکە) و شێعری نڤیساری(دەهەکانی سەدەی هەوەڵی ک.م). بەڵگە بۆ ئەم سەردەمە، تێکستی شێعری «هورمزگان»و شێعرەکانی پیرشالیارە سیاوی هۆرامییە«ماریفەتوو پیرشالیاری، ماریفەتی پیرشالیار»  و رەخساندنی بەستێنە بۆ سەرهەڵدانی شیعری «یارسان» لە سەدەی دوەمی‌کوچی و تا چەندین سەدەی دواییتر.

۲- «یارسان» شێوەی ئایینی شێعری هێجایی هۆرامی‌و فەهلەویاتی ئوورامەن(نیمەی دوەمی‌سەدەی دوەم تا سەدەی یازدهم ک.م). بهلوول ماهی( نیمەی دوەم سەدەی دوەمی‌ک.م)، بابا سەرهەنگ دەودانی(سەدەی چوارەم ک.م)، شاخوشین لورستانی(سەدەی ۵و۴ ک.م) بابا ناوسی سەرگەتی(سەدەی ۵ ک.م) و سان سەهاکی بەرزنجی(سەدەی ۷و۶ ک.م) و …  و شێعری«ئوورامەن،مەلحوناتی فەهلەوی یا فەهلەویاتی هۆرامی» ، چەشنێکی تر لە سیستەمی‌بڕگە. وەک سەرچڵ: دەقەکانی دایە تەبرێز هۆرامی(۴ ک.م) ، جلالە خانم لورستانی(۴ ک.م) ، دایە خەزان سەرگەتی(۵ ک.م) ، بابا تایەر(۴ ک.م)، شێخ سەفی هەردەوێڵی(۸ -۷ ک.م)  و ێەیدی هۆرامی(۱۳ ه.ق)  و…ئەم شێوازە شێعرە بە هەڵە عەرووزوانەکان، قالب و پێوانەی پێیەکانی عەرووزی «مفاعیلن»یان بۆ داناوە و تەنانەت دوایی لەحنی شیعرەکانیان فارسیزە کردوە ، ئەگینا کێشە رەسەنەکەی سەر بە نەغمەی شێوازی هۆرامی‌و شێعری مەلحوون  دانراوە نە چیتر.                                                                                                     

 ۳- بێسارانی، «بزاڤ و داهێنان)»، لە لیریکای هۆرامیدا و ئەو شاعێرانە پاشڕەوی ئەم رەوتەن(سەدەی ۱۲-۱۱ ک.م).

۴- ێەیدی هورامی، «بەردەوامی‌و فرە دەنگی» لە فۆڕمی‌لیریکای هۆرامیدا و شاعێرانی‌هاودەم و دووکەوتوو(سەدەی ۱۳-۱۲ ک.م).

۵- مەولەوی تاوەگۆزی، «هارمۆنیای فۆڕم و ناوەڕۆک» لە لیریکای هۆرامیدا و باقی‌هاوبەندانی ئەدەبی و شاعێرانی‌هاودەم(سەدەی ۱۴-۱۳ ک.م)..

۶- شێعری پاش مەولەوی و شاعێرانی دووکەوتوو(سەدەی ۱۴ و دوایی)

۷- سەرەتای دەسپێکی نوێخوازی شێعری هۆرامی. ئەم بزاڤە چەند ساڵێکە سەریهەڵداوە و هێشتا ساوایە و بۆ رسکانی زیاتر نیازی بە کات و مەودا هەیە. لەم کتێبەدا بە هێنانی وتارێک ئاوڕ لەم بزاڤە دراوەتەوە.

لەم پڕۆسە زەمەنییەدا، هەر لە سەرەتای دەهەی هەوەڵ و دووەمی‌کۆچی و رەگەکانی لە شیعری پێش ئیسلامەوە، شێعری هۆرامی‌بە پشت بەستن بە تێکستی «هورمزگان»، «ماریفەت»، «یارسان» و «ئوورامەن» و… توخمی‌جەوهەری کرکە دەنگ و تەکیە و رەنگدانەوەی لە ئوسلوبی برگە(هیجا)دا، بە دریژایی پتر لە «چواردە سەدە» لە حەوت قۆناغی بەردەوام و لێکنەپچڕاودا، لە ئەفراژوون و رسکاندا بووە و گەورە شاعێرانێ -کە لووتکەی شیعری کلاسیکی کوردین- دەقە دیوانیان ئاراستەی ئەدەبی نەتەوەییی کردوە.

کرکە (Kirke، و تەکیەی بڕگە) لە زمانی کوردی هۆرامیدا چیە و چ کاریگەریەکی هەبووە؟

–    توخمێک بۆ چەسپاندنی ئەفڕاندیەتی جەوهەری شیعری کوردی هۆرامی(پرۆسەی دەنگ سازی)

بەر لەوەی بچینە نێو جەرگەی باسی سەرەکی توخمی‌«کرکە»وە، پێویستە لەم بەستێنەدا چەند زاراوەیەکی زوانی کە پێوەندی راستەوخۆی بە باسەکەمانەوە هەیە بورووژێنین:

زوان: «بەکاربردنی کۆمەڵێ هێما و نیشانە یان دەلالەتی وەزعین کە لە رووی مەبەستی تایبەتییەوە، لە نێوان تاکەکانی گلێرگە، بۆ گەیاندنی ئەندێشە یان پەیامێک بەکار دەبرێت» . لەم پێناسەدا ئاراستەی «وەزعی» و «مەبەست» شێوازێ تایبەتیتەر بۆ مرۆڤ دەگرێتە خۆی و دەبێتە جیاکەرەوەی زوانی مرۆڤ و ئاژەڵ. لە راستیدا زوان پێکهاتەی نیشانەکانە. جا بزانین بە چی «نیشانە» دەڵێن. نیشانە هەمان دەلالەتی لەفزییە، کە پەیوەندیی لە گەڵ «زوان – گوتار»ەوە هەیە. نیشانە دوو توخمی‌هەیە: دال(لەفز، دەنگ ئاماژە) و مەدلوول(مانا، واتائاماژە). پەیوەندی لە نێوان دال و مەدلوول نیشانە ساز دەکرێ . بەم شێوە دەر ئەکەوێ، کە هەر واژەیێ لە دوو توخم پێکدێ. لەفز«دەنگ ئاماژە» کە هەمان«دەنگ یا دال»ی واژەکەیە. و «واتا ئاماژە» یان مدلول کە مانای دەنگەکەیە. جا با بزانین «دەنگ» چییە؟

دەنگ: «لەرینەوەی(ارتعاش) هەوایە کە دەخواتە پەردەی گوێ(صماخ) و مێشکی ئینسان دەرکی پێدەکات. ئەم (لەرە) ئەگەر هەڵگری رێکوپێکی و ئاهەنگ و ریتم بێ، پێدەڵێن «مۆسیقا» کە ئەم توخمە هەم لە فرێکانسی واچەکاندا هەستی پێدەکرێ و هەم بە واتا فەنییەکەی لە نوتە مۆسیقاکاندا. ئەگەر ئەو دەنگە هەڵگری رێک و پێکێ نەبێ، دەنگەکان زبر و نامۆسیقایی دەبیسترێن پێیان دەڵێن: «خشە». وەک دەنگی مشار یان خشەی سەر شیشە و ئاسن یان بەرد. لە هەر دەنگێکی سانا یان سەرەکیدا، چوار سفەت هەست پێدەکرێ: بەرزی دەنگ(ارتفاع صوت) یان هەمان «زێڵ و گڕی» دەنگ(زیر و بم)، کێشیای دەنگ(امتداد یا کمیت صوت)، کرژی دەنگ(شدت صوت)، زرەی دەنگ(زنگ صوت).

بەرزی دەنگ: (ارتفاع ێوت)، وا لە ژێر رکێفی ژمارەی لەرەینەوەی(ارتعاشات) هەوادا لە یەکەی زەمان یان لە چرکەیەکدا، هەرچەندە رادەی لەرەی دەنگەکە لە چرکەیەکدا کەمتر بوو، ئەو دەنگە «گڕ، بم» دەبیسترێ و هەرچەندە فرەتر بێت، دەنگەکە، «زێڵ» دەبیسترێ . ئەو (واچەگەلە، دەستە واژە) کە لە فۆنێمی«خ، ژ، ر، چ، و غ و…» دێنە گۆکرن، لەرەی هەوا بەرزە، کە واتە: «زێڵن»، وەک ئەم رستانەی خوارەوە: «خوای خوۆ: پێدەکەنێ، زاڕۆ جە ئەدَا بی ژەک وەرۆ: کورپە لە دایک بوو ژەک دەخوات، چەمەڕات کەرێنێ: چاوەڕێم دەکردی و…» یان ئەو واچەگەلە کە جە واکەی«و، ب، پ، د، ت، و…» دێنە زار، دەنگەکانیان «گڕ، بەم»ە وەک ئەم رستانە: «واران وارۆ: باران دەبارێ، بۆرێ با بلمێ: وەرە با بڕۆین، دەورییەکەم دەپەنە: دەورییەکەم پێ بدە، تەوەنی وارۆ!: بەرد ببارێ! و… »

کێشە دەنگ(امتداد ێوت): رادەی چەندایەتی و بارستای دەنگەکەیە، چە ماوەێی بەردەوام بووە.

کرژە دەنگ(سرعت ێوت): بریتیە لە کرژی لەرەکان لە یەکەی زەماندا. پێوەر بۆ ئەم سفەتە، مەودای «بیستن»ە.  هەر چەند مەسافەت و مەودا کەمتەر بێ، کەمترین کرژی هەیە، و هەرچی ماوە فرەتر بێ، فرەترین کرژی دەنگ بە خۆیەوە دەگرێ.

کرکە دەنگ، زڕە دەنگ(زنگ ێوت)،

(پڕۆسەی دەنگ سازی، فرایند واجی)

(phonemic process):

ئەم توخمە لە تێکاڵاوی دەنگی سەرەکی(اێلی) و پاژە دەنگەکان(فرعی) فەراهەم دەبێ. چما دوو دەنگ کە لە «زێڵ و بم»ی و کرژیدا، وەک یەک بن، لە «زڕە دەنگ»دا، لە یەک جیا دەکرێنەوە. وەک نموونە ئەگەر بە دوو ئامێری مۆسیقا «پیانۆ و تار» یەک ئاهەنگ بژەندرێت، یەکەی جیاکەرەوەیان، تەنیا زڕەی پاژە لەرەکانە(ارتعاشات فرعی) کە دەسەلمێنێ کامیان دەنگی «تار»ە و کامەیان دەنگی «پیانۆ». ئەم دیاردەیشە لە ناو «زوان»دێتە هەست پێکرن. نووسەر بە پشت بەستن بەم توخمە زوانییەدایە، جەخت دەکات بۆ رەهەندەکانی ئەرێنیی ئەم نووسراوە. پێیوایە تەنیا جیاکەرەوەی جەوهەری ریتمی‌شیعری هۆرامی‌لە گەڵ عەرەبی، فارسی و سۆرانی، وا لە ناواخنی ئەم توخمە زوانیەدا، واتە کرکە دەنگەکانێ کە تایبەتن بە پڕوسەی دەنگ سازی لە زوان و شێعری هۆرامی. ئەم توخمە ئەوەندە کاریگەر بووە، شێعری هۆرامی‌بە درێژایی تەمەنی خۆی نەکەوتە بەر لێشاوەی عەرووزی عەرەبی. گەڕووی سیاوچەمانبێژی هۆرامی‌بە باشی لە گەڵ ئەم توخمەدا راهاتووە و بەردەوام بە درێژایی زەمەن و وتراوەتەوە و رەنگە هیچ گۆرانی بێژێکی سۆرانی نەتوانێ بەم شێوە بینبخواتەوە. ئەم توخمە لە سەر «شیعر و  سیاوچەمانە»دا، ئەوەندە کاریگەر بووە کە بڵێین ئەم دوو ژانێرە، دوو بابەت  و دوو خاڵی سەرەکین بۆ فاکتیزە کردنی رەسەنایەتی و حال و هەوای تازە  لە پێکهاتە‌ی مۆسیقای شیعر و ئاوازی هۆرامیدا. ئەم رێسایە تەنیا پەیوەندی بە گۆرانی و ریتمی‌شیعرەوە نییە، بەڵکوو توخمێکە وەک رەوتێک لە ناو جەرگەی زواندا حزووری هەیە، توخمێک هەتا هەتایی و ماننەوەیی بۆ زوانی کوردی. جا با بزانین «کرکە دەنگ»  چییە و چە  ڕۆڵیکی بووە لە پێکهاتەی زوان و شیعری هۆرامیدا.

جمەی مێژوویی

ئەم توخمە زمانیە

هەموومان ئەزانیین کە زوانی فارسی و کوردی هۆرامی-بە تێکڕا زوانی کوردی- لە یەک  بنەماڵەن، واتە لە(ئاریایی)ەکانن کە نزیکایەتی خێزانی و رەچەڵەکیشیان هەیە لە گەڵ هێندو ئوروپاییەکان. عەرەبی لە گەڵ ئەم کۆما زوانانە پێوەندییەکی رەچەڵەکی و رێخەناسانەی نییە، کەچی بە‌هاتنی ئیسلام ، زوانی فارسی کەوتە ژێر کاریگەری ئەم زوانە و هەندێ خسڵەتی جەوهەری و رووکاری هەم لە «فۆڕم و هەم لە ناوەڕۆک»دا، لە دەست دا.

لە لێتۆژینەوەی دەقە بە جێماوەکانی ئەم کۆما زوانانەدا (پارسی باستان-فارسی، هۆرامی- سنسکریت، وێدا، یۆنانی کۆن، لاتینی  و … ) دەرکەوتوە، کە ئەم چەن زوانە خاوەنی سێ توخمی‌زوانین: یەک: ئاهەنگ(Ton) دوو: کێشاندن (امتداد، Duree)  سێ: تەکیە( Accent). سەرەتای راڤە و خوێندنەوەی ئەم رەوتە زوانەوانیە دەگەرێتەوە بۆ نیوەی دووەمی‌سەدەی نۆزدە. لەم بارەوە ئەم نووسەرانە روانگە و بۆچوونیان بڵاو کراوەتەوە: ئێلێکساندر خۆدزکۆ:  A . chodz ko ،  چارل زالێمەن: carl salemann ،  ژءَکۆفسکی: V. zhukovski ، بێنوێنیست، Benveniste ، ئانتوان میە، رۆبێرتۆ گوتیۆ(شاگردی ئانتوان مییە) . یەک لەوانە«ئانتوان مییە» زوانەوانی مەزنی فەرانسەوی بوو کە بۆ یەکەم جار پەی بە توخمێکی زوانی بە ناو «تەکیە، Accent» برد. بەم شێوە بوو بەخاوەن پەیلوایەکی زانستی-زوانەوانی لە پێکهاتەی زوانە هێند ئوروپاییەکاندا. راژەی ئەم توخمە بوو بە هۆی ئەوە زوانی فارسی و کوردی بە تایبەت کوردی هۆرامی‌لە رێچکەی زوانە چەندییەکان(زبان‌های کمی) بە تایبەت عەرەبی جیا بکرێتەوە و تایبەتیتر ئاوڕ بدرێتەوە لە جەوهەری زوان و مۆسیقای شێعرەکەی. پەیلواکەی«ئانتوان مییە» بوو بە سووژەی لێکۆڵینەوەی نووسەری ئەم دێڕانە تا چەقدابەسێت و بڵێت: بەڵێ، زوان و شیعری کوردی هۆرامی‌خاوەنی هەندێ مۆرک و مۆرالی زوانەوانی تایبەت بە خۆیەتی و لە زوان و شیعری فارسی و تەنانەت لە کوردی سۆرانیش جیا ئەکرێتەوە. دوایی«ئانتوان میە» بە کەشفی توخمی‌تەکیە(Accent) رازی نەبوو و لە شرۆڤەکاری دەقەکاندا، باسێکی‌تری بە ناو(شدت ێوت، خێرایی دەنگ، (Intensite لە توخمی‌«تەکیە» هێنایە رۆژێڤی زوانەوانییەوە. پێی وابوو (تەکیە) هەمان خێرایی دەنگە و ئەم توخمەش، جیاوازە لە گەڵ ئاهەنگ، کە زاراوەیەکی مۆسیقاییە و پێی دەگوترێ بەرزی دەنگ(ارتفاع ێوت) و پێوەندی بە «زێڵ»ی و «گڕ»ی دەنگەوە هەیە. بە پێی ئەم لێتۆژینەوە«زوانی ئەوێستا» لە گەڵ زوانەکانی سنسکریت و یۆنانی کۆن جیا دەکرێتەوە و دەبێتە خاوەنی پرەنسیپی جەوهەری خۆی. لە کێشانەی شیعریشدا، «کێشی چەندی» (وزن کمی) جێی خۆی گۆڕایەوە بە «کێشی زەربی» یان بە چەشنێکی تر «بڕگەیی» لە سەر لێدانی فرێکانسی توخمی‌تەکیە .

بزاڤەکە بەمەوە نەوەستا، ئاڵ و گۆڕی زوانیتر‌هاتە ئاراوە. شاڵاوگەرییەکەی ئەسکەندەری مەقدوونی بۆ سەر وڵاتانی رۆژهەڵات بە تایبەت ئێران و دامەزراندنی ناوەندە فەرهەنگی و کەلتوورییەکان لەم وڵاتانەدا و دانووساندن و پێواژۆ لە نێو زوانەکاندا، کاریگەری زوانی یونانی بە سەر زوانە «کۆنە هێندو ئوروپاییەکاندا»ی لێکەوتەوە وکاردانەوەی خۆی بە سەر ئەم کۆما زوانانەدا، چەسپاند. ئەم بابەتە بوو بە هۆکاری ئەکتیو کردنی باری زوانەوانی لە سەدەی نۆزدەهەمدا. لەم باسە زوانەوانیانەدا(بێنوێنیست، Benveniste) زوانەوانی فەرانسەوەی روڵیکی بەرچاوی گێڕا لە پێکهاتە زوانە ئێرانییەکاندا(پەهلەوی ئەشکانی و ساسانی). لێتۆژینەوەکەی بێنوێنێست، روانگەی«زڕە دەنگ، کرکە دەنگ»ی لە زاراوە کوردییەکاندا، بۆ ئێمە ئاوەگۆز کرد، بە تایبەتی لە بارەی زوان و شیعری کوردی هۆرامی‌کە جیاوازە لە سیستەمی‌عەرووزی عەرەبی و پێوەندی ئەندامی‌و جەوهەری هەبووە لە گەڵ ئەو کۆما زوانانەدا. ئەم پەیلەوایە بوو بە هۆی ئالقەیەکی توند و تۆڵ نێوان ئەم دوو زوانەدا و هۆکاری یەکاڵاکردنەوەی باسەکە و پەی بردن بە توخمی(تەکیە) کە دان پێنانێک بوو بە پەیلواکانی زمانەوانەکانی‌تر بە تایبەت «ئانتوان مییە»کە پێشتر باسیان لەم توخمە کردبوو .

«بێنوێنیست، Benveniste» وتارێکی لە بارەی «درەختی ئاسووریک» کە دەقێکی چاخی پالەوی ئەشکانی بوو، نووسی بوو، لەم وتارەدا پێیوابوو: ئەم دەقە لە زەمان ساسانیەکاندا لە لایەن بنووسان(کاتبان)ەوە، ئاڵ و گۆڕێک بە سەریدا‌هاتووە، دەبێ پێکهاتەی ساغ بکرێتەوە، پاش ساغکردنەوە و لێتۆژینەوەی توخمە رەسەنەکان و پەی‌بردن بە رێسای هۆنراوە‌بوونی(منڤوم) ئەم دەقە، پەی بە توخمێکی جەوهەریتر برد بە ناو«زرەدەنگ، کرکە دەنگ». ئاکامی‌کەشفی ئەم رێسا زوانییە، بوو بە وتارێکی زانستی-زوانەوانی کە دوایی لە رۆژنامەی «ئاسیای»دا بە چاپی گەیاند. هەروەها لە بارەی شرۆڤەی«ئەیاتکاری زەریران، یادگار زریران» -دەقێکی پالەوی ئەشکانی- پێیوابوو پێوەندییەکی ئەندامی‌و رەچەڵەکی نێوان ئەم دو دەقە پالەوییە و شێعرە فۆلکلۆریەکانی زاراوە کوردییەکان بە تایبەت دیالێکتی گۆراندا هەیە. لەم بارەوە دەڵێ: «سەرجەمی‌ئەو نموونە شیعرییە فولکلۆریانەی کە یاسای داسەپاوی «عەرووزی عەرەبی» نەیتوانی کاریگەر بێ بە سەریاندا، لە لایەن راڤەکاران لە دەڤەرە جۆراوجۆرەکانی ئێراندا کۆ کراونەتەوە، هەموویان لە رێسای «بڕگە» پێڕەوی دەکەن و زۆربەیان «تەکیە»دارن. لە پێکهاتەی دەقە شێعری زاراوە کوردیەکان: (گۆرانی، هۆرامانی، خوراسانی  کە هەموویان سەر بە زاراوەکانی باکوورن) چەندی بڕگە (کمیت هجا)- یەکسانی بڕگە کورت و درێژەکان لە دوو دێڕی بەرامبەردا- هیچ رۆلێک نابینێ … لە واقیعدا هەموو ئەو کێشانەی کە تا ئیستا لە زوانی پالەویدا دۆزراونەتەوە، هەر لە سەر ئەم  ئوسلووبە مۆسیقاییە بووە و هەروەها سەرجەمی‌ئەو زاراوە باکووریانە (باکووری رۆژهەڵات و باکووری رۆژئاوا) لەم رێسا زوانییە پێڕەوی دەکەن. لە واقیعدا ئەم توخمە دەبێتە ئاڵقەی پێوەندی ئەندامی‌و گرێبەستی نێوان یادگاری زەریران و شێعری هێجایی ئەمڕۆی ئێران» . لێمان روونە لە شێعری نڤیساری ئەمڕۆی گەلانی ئێراندا جگ لە گوران(هورامی) و بن زاراوەکانی ئەم شێوە زوانە لە هیچ دەڤەرێکدا بە ئوسلووبی بڕگە شێعر ناگوترێتەوە- ئەڵبەت شێعرە فولکلوریەکانی دەڤەرەکانی ئێرانی لی قوتار بکەن. بە پێی ئەم بەڵگە زانستییە زوانەوانییە و خستنە ڕووی توخمی«کرکە دەنگ»، دەقە شێعرییەکانی هۆرامی: هورمزگان، یارسان، فەهلەویات(ئوورامن)، بێسارانی، مەولەوی، سەیدی و… شاعێرانێک کە ئێستاش شیعری کلاسیکی هیجایی هۆرامی‌دەهۆننەوە، دەبەسترێتەوە بە تەمەنی چەن هەزار ساڵەی سەرهەڵدانی «گاساکان»ی ئاوێستاو و زوانەکۆنە هێندو ئێرانی-ئوروپاییەکانەوە.

رێژەی جیاوازییەکان لەم پڕۆسەدا

(فرایند واجی) کامانەن؟

بە پێی ئەم روانگە زوانەوانییە کە ئاماژەمان پێدا، کێشانەی شێعری هۆرامی، لە عەرەبی، فارسی و کوردی سۆرانی جیا دەکرێتەوە. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ جیاوازی چەشنی کێشاندنی لە بزوێنەکانی ئەم زوانانەدا. میکانیزمی‌جیاکەرەوەی ئەم دۆخەش، توخمێک بوو بە ناو (زڕە زەنگ، کرکە دەنگ) لە پێکهاتەی دەنگەکاندا. «بۆ وێنە لە عەرەبیدا، لە دوو واچە(واژە)ی (چَربَ، چارَبَ) بزوێنی(a) لە سەر (چ)‌هاتووە و لە واچەی (چارَبَ)، (á) دانراوە. لە واژەی (چَربَ)، (a) لە چۆنیەتی (Ton) دا (بە قەدەر یەک پلە لە زەمەن) کێشراوە. بەڵام هەر ئەو بزوێنە لە واچەی (چارَبَ)ەدا بە هەمان ئەندازەی کات (دووپلە) بەرزتر کێشراوە. ئەم کێشاندنە لە یەک چرکەدا بووەتە هۆی جیاوازی واتایی دوو واژەکە. ئەم تایبەتمەندیە لە هەمووو زوانە چەندییەکاندا( سنسکریت، یۆنانی کۆن،  لاتینی، عەرەبی) دا دەبینرا» . بەڵام زوان و شێعری کوردی هورامی‌لەم رێسادا، پێگەی خۆی جیادەکاتەوە و دەبێتە خاوەنی توخمێکی جەوهەریتر و دەبێ لە مۆسیقای شێعر و تەنانەت زواندا، حسابی جیاوازی بۆ بکرێتن. لە زوانە چەندییەکاندا، نایەکسانی دەنگ، تەنیا هۆکارێک بوو بۆ جیاکردنەوەو هەڵاواردنی واچەکان. کەچی لە هۆرامیدا، «کرکە دەنگ» یەکەی مۆسیقای زوان و شیعر هۆرامییە. لە پێوانەی شێعردا کاتێک بزوێنە(کورت و درێژ)ەکان، بۆ پێکهێنانی (بڕگەی کورت و درێژ) لە دوو دێڕدا دەکەونە بەرامبەر یەک، هەست بە جیاوازییان ناکرێت، «زڕە دەنگ»ەکان، جیاوازی بڕگەی «کورت و درێژ» دا ئەشارن، ئیتر دیاردەی «قەید تەساوی» کە هۆکاری خەفەکردنی فەزای شێعری عەرووزییە، رەنگی نامێنێ، ئەمە لە کاتێکدایە بە هۆی زڕەدەنگەکان، هیچ بەردەنگێک هەست بە قەڵسی ئاهەنگەکە ناکات. وەک وترا تەنیا جیاوازی نێوان ئەم سێ زوانە(عەرەبی، فارسی و هۆرامی) چۆنیەتی لێدانی (کرکەدەنگ، زڕە دەنگ)ە کە دەبێتە پێوەری کێشانەیان .

 وەک نموونە ئەم واچەگەلانە:(دەر، دار)، (خەو و خاو)، (مەس وماس)، ئەگەر بکەونە بەرامبەر یەک لە دوو دێڕدا، بەردەنگ وێڕای نایەکسانی دەنگ، هەست بە لێکنەچوونی واتاکەشیان دەکات، کەچی لە شێعری هۆرامیدا،  نایەکچوونی کێشاندنی دەنگی ناڤین(مصوت میانین) لەم دوو واژە (á/a) ناتوانێ بەر بەم شەپۆلە دەنگانە بگرێت، ئەگەریش بزوێنی درێژی (á) لە ناڤینی ئەم واژانەدا(دار، خاو، ماس) بە قەدەر بزوێنی کورتی(a) لە واژەگەلی(دەر، خەو، مەس) کورت بکەینەوە و خێرا بیانخوێنینەوە ، دووبارە هەمان جیاوازی واتاکی هەست پێدەکرێ بێ ئەوەی خەوشێک لە ئاهەنگی دێڕەکاندا ببینرێت. بەڵام ئەگەر ئەم رێسا لە کێشانەی شێعری کلاسیکی فارسی و سۆرانیدا، رەچاو نەکرێ، یانی (یەک پلە بۆ بزوێنی کورت a  و دوو پلە بۆ بزوێنی درێژی á) لە رێچکەی شێعردا قایل نەبین و بە خێرایی دەنگ (شدت صوت،intensite) لە سەر جەوهەری لەحنی شێعری هۆرامی، نەخوێنرێتەوە ، خێرا جیاوازی نێوان کێشی دو بڕگەکە دێتە هەست پێکرن. لێرەدایە کە ریتمی‌زوانی کوردی هۆرامی‌لە شێعردا لە کێشی شیعری کلاسیکی عربی، فارسی و کوردی سۆرانی جیا دەبێتەوە. کۆی ئەم کرکە دەنگانە لە سیستەمی‌«بڕگەیی شێعری هۆرامی» و لەحن و بینخواردنەوەی «سیاوچەمانە»ەدا دەبن بە هێشوەدەنگ. فارسی و کوردی سۆرانی، کە پابەندی دیاردەی عەرووزن، بۆ پڕ کردنەوەی ئەم هەرۆڵیە(بۆشایی) پەنا دەبەنە (ئەختیاری شاعێرانە) کە جۆرێکی حیلەی ئەدەبی و ئاڵۆزی مۆسیقاییە لە کێشانەی شێعردا و هیچی لە گەڵ واقیع و نورمەکانی زواندا تەبا نییە . بەڵام «هێشوە دەنگ» لە زوان و شیعری کوردی هۆرامیدا، زڕە دەنگ سازدەکات و جیاوازی (بزوێنە کورت و درێژ)ەکان لە پێکهاتەی بڕگە و مۆرفێم و واژەدا، دا ئەشارێ و گوێمان هەست بە ئاڵۆزی مۆسیقا ناکات و ئیتر پێویست بە دیاردەی عەرووز یان هەر چەشنە قاوغ و قاڵبێکی دەرەکی-ساختەیی ناکات. ئەمە هەر هەمان کێشی سروشتی و خۆماڵی کوردەوارییە و مامۆستا گۆرانیش بە ناچار پەنا دەباتەوە بەم ئۆخژنە مۆسیقایە خۆڕسکە کە لە گەڵ زوان و ژیان و ژیار و سروشتی کوردستاندا تەبا و گونجاوترە و بەم شێوە رێسای سواو و رزیوی تەفعیلەکانی عەرووزی «سێ کوچکە»ی خستە پەراوێزەوە. شێعری هۆرامی‌تا نەخوێنرێتەوە ، توانستەکانی دەرناکەون بۆیە ئەم چەشنە ئوسلوبەمان بە ناو شێعری «مەلحوون» واتە خوێندراوە کە هەڵێنجراوی شێعری فۆلکلۆریکە و لە هەناو جەماوەر و سروشتدا لە دایک بووە و رسکاوە و ماوەتەوە و دەمێنێتەوە، ناودێر کرد. ئەلفبای عەرەبی کە ئێستا نویساری پێدەکرێ بەو دەنگە بەر تەسکانەوە ناتوانێ، توانستەکانی زوانی هۆرامی‌لە خۆیدا پیشان بدات دەبینین هەندێکی زۆر لەم قابلییەتە زوانیانە لە بنووسدا زەوت دەکرێ، دەنگە بزۆزەکان تەنیا لە خوێندنەوەدا هەست پێدەکرێن.

سەرچاوەکان:

ابوترابیان د. محمد رەزا، از هورامی‌تا ارومیە، تهران، نشر دلارنگ، ۱۳۸۵ ه.ش
اوشیدری د. جهانگیر، دانش نامە مزد یسنا
ایوب رستم، یارسان، سلیمانی، مەلبە‌ندی روشبیری هورامان ، چاپی دوە‌م، ۲۰۰۶ ز

بهار د. مهرداد، جستاری چند در فرهنگ ایران، تهران، انتشارات فکر زوز، زمستان ۱۳۷۳ه.ش
بهار ملک الشعرا،سبک شناسی شعر یا تاریخ تەتەور شعر فارسی، بە کوشش علیقلی محمودی بختیاری، تهران، مۆسسە مەتبوعاتی علمی، خرداد ۱۳۴۷ ه.ش

بهرامی‌ایرج، ئوستورە اهل حق، چاپ اول، تابستان ۱۳۷۸ه.ش

جامی‌موئەزن، ادب پهلوانی، نشر قەترە
جمال رشید احمد، لیکۆڵینەوەیەکی زمانە‌وانی دە‌ربار‌ی ولاتی کوردە‌واری، بهەغداد ۱۹۸۸ ز
حەسە‌ن پوور ئەمیر، کوردی وە‌ک زمانێکی جووت‌ستاندارد، ۲۲ اوریل ۲۰۰۸، سایتی روانگە
خلف تبریزی، برهان قاتع، محمد معین، ج۱، تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۱ه.ش
رامان، سالی دوازدەهە‌م، ژ۱۲۸، ۲۰۰۸م
رەزا جمشیدی، قالب‌های ویژە در ادبیات یارسان، زریبار، شمارە ۶۴، تابستان ۱۳۸۶ه.ش
زریبار، شمارە ۶۴، تابستان ۱۳۸۶ ه.ش

سجودی فرزان، نشانە‌شناسی ادبیات و نگاهی تازە بە ترجمە ادبی، گوواری فرهنگ توسعە، ژ ۴۶،۴۵،۴۴، سال نهم، تیر ۱۳۷۹ه.ش
سوڵتانی محمدعلی، قیام و نێهزەت علویان زاگرس در…یا تاریخ تحلیلی اهل حق، نشر سُها
شفیعی کدکنی د. م رەزا، تازیانە‌های سلوک، انتشارات اگاە

شفیعی کدکنی . م. رەزا، ێور خیال در شعر فارسی، ۱۳۶۶ ه.ش

شفیعی کدکنی د.محمد رەزا،گزیدە غزلیات شمس، چاپخانە سپهر، تهران ۱۳۶۵

ه.ش شفیعی کدکنی د. محمد رەزا، موسیقی شعر، انتشاراتی اگاە، چاپ دوم تهران ۱۳۶۸ ه.ش
ێفی زادە ێدیق، مێژووی ‌ویژە‌ی کوردی(تاریخ ادبیات کُردی) ج۱ و ۲، بانە، انتشارات ناجی، ۱۳۷۰ه.ش

سێفی زادە ێدیق، نامە سرانجام، کلام خزانە، یکی از متون کهن یارسان
کسروی احمد، کاروند کسروی، بە کوشش یحیی زەکا، تهران، انتشارات فراکلین، ۲۵۳۶ش

محەمەد پوور عادڵ، پڕوسە‌ی بزاوتوویی لیریکای کوردی، زرێبار، سال هشتم، شمارە ۵۴، پاییز ۱۳۸۳ ه.ش

محەمەدپوور عادڵ، سوزی لیریکا لە ئە‌زموونی شێعری کوردیدا، ژێر چاپ

محەمەدپوور عادڵ، شەبەنگی زوانی کوردی هۆرامی‌لە گاساکان تا …، سلیمانی، چاپخانەی بابان، ۲۰۰۸ز

محەمەدپوور عادڵ، یە‌ک سەیدی لە یە‌ک دیواندا ، سروە، سالی ۲۴، ژمارە ۲۵۹-۲۵۸، مرداد و شهریور ۱۳۸۷ه.ش
محەمەدپوور عادڵ، در ستردن زنگار کهنگی، وتووێژ، زریبار، ، ژمارە ۶۸-۶۷، بهار و تابستان ۱۳۸۷ ه.ش
محەمەدپوور عادڵ، هەڤپەیڤین، سروە ، سالی بیست و چوارە‌م، ژمارە ۲۶۳، دی ماە ۱۳۸۷ کۆچی هە‌تاوی
محەمەدپوور عادڵ، پڕوسەی بزاوتوویی لیریکای کوردی، زرێبار، سال هشتم، شمارە ۵۴، پاییز ۱۳۸۳ ه.ش
مە‌نسووری خالید، دوو ێەیدی لە یە‌ک دیواندا،ئاوینە، ژمارە۳۲/۳۳، ۱۳۷۶ه.ش
میرزای نازر ابراهیم، ماتیکان گجستک ابالیش، انتشارات هیرمند، چاپ اول ۱۳۷۶ ه.ش

ناتل خانلری د. پرویز،تاریخ زبان فارسی، ج اول، تهران، چاپ دوم، نشر نو ۱۳۶۶ ه.ش

ناتل خانلری د. پرویز،تاریخ زبان فارسی، ج اول، چاپ دوم، نشر نو تهران ۱۳۶۶ ه.ش
ناتل خانلری د. پرویز ، وزن شعر فارسی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۴ ه.ش
هورامانی محمد امین، زاری زمانی کوردی لە ترازووی بەراورددا، هەولێر، مرکز فرهنگی دانشگاە ێلاح‌الدین، بی تاریخ

هۆرامی‌ێەیدی، دیوان شعر، محمد امین کاردوخی، سلیمانیە، چاپخانە کامران، ۱۹۷۱م

وە‌فایی میرزا عبدالرحیم سابلاغی، دیوان شعر، تێحیح: محەمەد عەلی قە‌رهەداغی، سنندج، انتشارات کوردستان، چاپ یەکە‌م ۱۳۸۸ ه.ش
یاسمی‌رشید، کُرد و پیوستگی‌های نژادی و تاریخیِ او، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۶۳ه.ش

یک دیدگاه

  1. مامۆسا عادڵ؛قە ڵەمت ڕەنگین؛ڕەشحەت بەردەوام … جە وتارەکەیت خەیلێ گرتم کام
    گجار وەختێ شێعرێت پەی ئارێنی: واچێنێ با وانووشۆ؛ڤەروو ئانەی ئا تەکیێ خاستەر گنا
    بەر. شێعرە جە لەحنەنە لەزەتش فرەتەر گنۆ بەر.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

هفده − چهارده =

قالب وردپرس پوسته وردپرس ..