دوشنبه , ۲۶ آذر ۱۳۹۷
خانه / به شی ئه ده بی کوردی / به‌رده‌وامبوون یان دابڕان؟ قه‌یرانی به‌رده‌نگ یان فام نەکردنی شێعر؟ حەمەی کەریمی

به‌رده‌وامبوون یان دابڕان؟ قه‌یرانی به‌رده‌نگ یان فام نەکردنی شێعر؟ حەمەی کەریمی

 

respect-your-readers

پرسیاری به‌رده‌وام بوون؟ یان دابڕان؟ که‌ ئه‌مڕۆ بۆته‌ پرسی سه‌ره‌کی خوێنه‌ری شێعری‌هاوچه‌رخی کوردی، هه‌ڵگری باسێکی گشتیتره‌ به‌ناو‌هاوردنه‌ ئارای فه‌زایه‌کی ره‌خنه‌گرانه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی شێعری نوێباو و پرسی تازه‌گه‌ریی یان ئه‌زموونی پاش مودێڕنیتی له‌ شێعری‌هاوچه‌رخی کوردیدا، ئه‌مه‌ش به‌ مانای سازکردنی فه‌زایه‌کی باسهه‌لگره‌ به‌ ئاراسته‌یه‌کیتردا به‌وه‌ی که‌ ده‌کرێ تازه‌گه‌ریی و ئه‌زموونی پاش مودێرنیتی و سازکردنی مانا له‌ ناو ده‌قدا، به‌ مانای دابڕان و پچڕان له‌ رابردوو بزانین؟ یان تازه‌گه‌ریی و ئه‌زموونی پاش مودێڕنیتی له‌ شێعری‌هاوچه‌رخدا به‌ ته‌نیا دابڕان له‌ ساخت و فۆرم و رۆڵی زمان له‌ ده‌قی رابردوودا خۆی ده‌چه‌سپێنێت؟ یان نا، لادان و هه‌ڵهاتن له‌ کۆی نه‌ریته‌ کۆنباوه‌ ئه‌ده‌بییه‌کان و‌هاوکات کۆی ئه‌و پێوه‌رانه‌ش که‌ پێکهێنه‌ری شێعری کلاسیک بوون ده‌بێته‌ تازه‌گه‌ریی و چه‌سپاندنی نوێخوازی له‌ شێعری‌هاوچه‌رخدا؟ له‌ پرسی سه‌ره‌کی ئه‌زموونی تازه‌گه‌ریی له‌ شێعردا زمان خودی خۆی مه‌به‌سته‌ له‌ ده‌قدا یان به‌و جۆره‌ی ئادۆڕنۆ ده‌ڵێ:‌هاوکات ئاماژه‌یه‌ بۆ ده‌ره‌وی ده‌ق و هه‌موو تێکستێکی هونه‌ری له‌ پێوه‌ندیدایه‌ له‌ گه‌ڵ شتێکی نا هونه‌ریدا، به‌مه‌وه‌ زمان له‌ ناو ده‌قدا هه‌م خودی خۆی مه‌به‌سته‌ و هه‌میش وه‌کوو ئامراز و که‌رسته‌یش له‌ ناو ده‌قدا ئاماژه‌یه‌ بۆ ده‌ره‌وی خۆی، به‌ هه‌رحاڵ پێموایه‌ هه‌رچه‌شنه‌ تازه‌گه‌رییه‌ک له‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ر به‌ گشتی و له‌ شێعردا به‌ تایبه‌تی له‌ دۆخێکی پارادۆکسیکاڵدا خۆی پێناسه‌ ده‌کات، واته‌ هه‌ر ده‌قێکی نوێ له‌ هه‌مبه‌ر ده‌قی رابردوو‌هاوکات به‌ هۆی ده‌قی رابردوه‌وه‌ خۆی ده‌چه‌سپێنێ،  ئه‌م حاله‌ته‌ به‌ نیسبه‌ت شێعره‌وه‌ ده‌بێته‌ سازدانی دیالکتێکی ره‌خنه‌گرانه‌ به‌ نیسبه‌ت ئه‌ده‌بی کلاسیکه‌وه‌ و هه‌لهاتن له‌و پێوه‌رانه‌ی که‌ شێعری کلاسیکیان پێکهێنابوو، ئه‌مه‌ش فه‌لسه‌فه‌ و جه‌وهه‌ری هه‌رچه‌شنه‌ تازه‌گه‌رییه‌که‌ که‌ له‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ری‌هاوچه‌رخدا بکرێت، به‌ هۆی رابردوو له‌ هه‌مبه‌ر رابردوودا خۆی پێناسه‌ ده‌کات، به‌مه‌وه‌ من پێموایه‌ هه‌ر ده‌قێکی نوێ به‌دوو ئاراسته‌ی نه‌فی و تآیید ده‌توانێ تازه‌گه‌ریی خۆی بچه‌سپێنێت، به‌مه‌وه‌ تاکوو ئێستاش پێموایه‌ ئه‌ده‌بی ئێمه‌ به‌ گشتی و به‌ تایبه‌ت شێعری ئێمه‌ له‌سه‌ر ته‌ییدی پاژێتی و لۆکاڵیبوونی خۆی کاری کردوه‌و که‌متر وێراویه‌تی تێکه‌ل به‌ ئه‌ده‌بی جیهانی و ئه‌و فه‌زا یۆنیڤرساڵه‌ی که‌ گه‌ره‌نتی مانه‌وه‌ و چه‌سپاندنی وه‌کوو ئه‌ده‌بێکی زیندوو جیهانی ده‌کات ببێ، بۆیه‌ به‌ ته‌نیا وه‌رگرتن و به‌ کارهێنانی هه‌ندێ ژانر و ته‌کنیکی نوێ و فۆرم و ئامرازی ئه‌ده‌بی جیهانی و یۆنیفرساڵ نابێته‌ تێکه‌ڵبوون به‌و فه‌زاگشتی و یۆنیفرساڵه‌، لادان له‌ زمانی باو و چه‌ند ده‌نگی بوونی ده‌ق و‌هارمۆنی و مۆسیقای ده‌روونی ده‌ق و زۆر فۆرمی‌تر ده‌بێ کاری بۆ بکرێ و زیاتر شرۆڤه‌ بکرێ، ویتگنۆشتاین له‌ کتێبی ” ئاویی و قاوه‌ییدا” له‌ گه‌ڵ پرسی ” مانا” دا رووبه‌ڕوومان ده‌کاته‌وه‌ و له‌‌هامان کاتدا خۆیشی وڵام به‌م پرسیاره‌ی خۆی ده‌داته‌وه‌ به‌وه‌ی که‌ ده‌ڵێ: زمان سه‌ر به‌خۆیه‌، و هه‌ڵگری ماناکانیه‌تی له‌ ناو خۆیدا، واته‌ بۆ تێگه‌یشتنن له‌ مانا ده‌بێ بچینه‌ وه‌ لای خودی زمان، مانا نه‌ک هه‌ر له‌ زێهندا بوونی نیه‌ به‌ڵکوو له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌ش بوونی نیه‌ و پێوه‌ندیشی به‌ هیچ دۆخێکی گونجاو یان نه‌ گونجاوه‌وه‌ نیه‌ و بۆ ده‌رک پێکردنی وشه‌ یان دێڕێک ده‌بێ بزانین ئه‌و وشه‌ یان خۆ ئه‌و دێڕه‌ بۆچی‌هاتۆته‌ کارکرد؟ ئه‌وه‌ی کارکردی وشه‌ یان خۆ دێڕ بزانێ، دیاره‌ له‌ ماناش ئاگادار ده‌بێت، کاتێک ئاگۆستین باس له‌ فێر بوونی زمان ده‌کات و ده‌ڵێ؛ هه‌وڵمدا ئه‌مئه‌وێتی بخه‌مه‌ نێوان وشه‌ و شته‌کانه‌وه‌، ویتگنۆشتاین ده‌لێ: له‌وێدا ئێمه‌ له‌ گه‌ڵ گه‌مه‌یه‌کی زمانیدا رووبه‌ڕوو ده‌بینه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ پێمان وایه‌ هه‌ر وشه‌یه‌ک مانایه‌کی تایبه‌تی هه‌یه‌، به‌لام دوای ئه‌وه‌ی فێری ده‌لاله‌تی کارکردیی ده‌بین ئه‌و جار ده‌زانین که‌ هێشتا تواناییه‌ کارکردییه‌کانی ئه‌و وشه‌یه‌مان نه‌ناسیوه‌،بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر ئه‌گه‌رێکی کارکردی گه‌مه‌یه‌کی زمانی نوێ ساز ده‌کات،

 قه‌یرانی به‌رده‌نگ؟ یان فام نەکردنی شێعر؟

ئه‌گه‌ر ئه‌م وته‌یه‌ی به‌ختیار عه‌لی ده‌رباره‌ی خوێنه‌ر و پۆلێنبه‌ندییه‌کانی بۆ “چالاک و کوشنده‌ و ئاسایی ” به‌ هه‌ند وه‌ربگرین، ده‌بێ بڵێین گه‌ورترین زیانێک که‌ ونبوونی خوێنه‌ر درووستی ده‌کات، مردنی ره‌خنه‌یه‌، یه‌که‌مین شت له‌ گه‌ڵ مردنی خوێنه‌ردا ده‌مرێ ره‌خنه‌یه‌، به‌مه‌وه‌ خوێنه‌ر رۆڵێکی ئه‌کتیڤ ده‌بینی له‌ داهێنانی ره‌خنه‌دا، ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر چالاک بێت و بۆ خۆی له‌ پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ی ده‌قدا به‌شدار بێت ئه‌وا ده‌توانێ له‌ به‌دیهێنانی ره‌خنه‌شدا ده‌وری سه‌ره‌کی بگێڕیت، له‌ سێ کوچکه‌ی ( ده‌ق- خوێنه‌ر- ره‌خنه‌دا )ئه‌وه‌ خوێنه‌ری چالاک و ئه‌کتیڤه‌ به‌ خوێندنه‌وه‌و راڤه‌ ی ده‌ق ره‌خنه‌ به‌رهه‌مدێنێ، کاتێک خوێنه‌ر نه‌توانێ شرۆڤه‌ی ده‌ق بکات و ئیجازه‌ بدات که‌ ( ئه‌ویدی- جێگر) له‌ بریتی ئه‌م راڤه‌ی ده‌ق بکا و له‌ پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ی ده‌قدا ئه‌م له‌ په‌راوێزدا بێ و وه‌کوو به‌رخۆرێ چاوه‌ڕێی خوێندنه‌وه‌و راڤه‌ی ده‌ق بێت له‌ ئه‌ویدی – جێگر، نه‌ک هه‌ر ناتوانێ له‌ به‌رهه‌مهێنانی ره‌خنه‌دا به‌شدار ببێ به‌ڵکوو به‌ غیابی خۆیشی وه‌کوو خوێنه‌ری چالاک ره‌خنه‌ش ده‌کوژێ، به‌مه‌وه‌ من پێموایه‌ پرسی قه‌یرانی به‌رده‌نگ و خوێنه‌ر له‌ ئاست ره‌وتی شێعری نوێی کوردی، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نه‌بوونی ره‌خنه‌ی جیدیی به‌ نیسبه‌ت ئه‌ده‌ب و هونه‌ر به‌ گشتی و به‌ تایبه‌تی شێعری‌هاوچه‌رخی ئێمه‌، دیاره‌ ئه‌مه‌ش له‌ غیابی خوێنه‌ری چالاکه‌وه‌یه‌ که‌ وه‌ک خۆی ناتوانێ له‌ خوێندنه‌وه‌و راڤه‌ و شرۆڤه‌ی ده‌قدا به‌شدار بێ و ئه‌وه‌ (ئه‌ویدی- جێگره‌) له‌ جیاتی ئه‌م بڕیار ده‌دا و ده‌قه‌کانی بۆ تآویل ده‌کات، به‌مه‌وه‌ پێوه‌ندییه‌کی لۆژیکی – ئستلزامی- ( لازم و مه‌لزووم) له‌ نێوان ره‌خنه و خوێنه‌ردا بوونی هه‌یه‌ و بێ هه‌بوونی خوێنه‌ری چالاک ره‌خنه‌ی جیدیی و زانستی به‌رهه‌م نایه‌ت، پێچه‌وانه‌که‌شی راسته‌، واته‌ به‌ ‌بوونی خوێنه‌ری کوشنده‌ و سست و ته‌مه‌ڵ دیارده‌یه‌ک به‌ ناو ره‌خنه‌ یان ره‌خنه‌ی جیدیی و زانستی به‌رهه‌م نایه‌ت، چونکه‌ ئه‌گه‌ر مه‌رجی هه‌بوونی ره‌خنه‌ ئاماده‌ بوونی خوێنه‌ر بێت ئه‌وا به‌رهه‌مهێنانی خوێنه‌ریش دیاره‌ ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆی ده‌قه‌وه‌، له‌م بازنه‌دا – ره‌خنه‌ – ده‌ق –خوێنه‌ر) ده‌قی زانستی ده‌توانێ خوێنه‌ری چالاک به‌رهه‌مبێنێ و خوێنه‌ری ئه‌کتیڤیش ره‌خنه‌ی جیدیی و زانستی به‌رهه‌مدێنێ، له‌ هه‌مان کاتدا خوێنه‌ر- دیا‌ره‌ مه‌به‌ستم خوێنه‌ری چالاکه‌-ره‌خنه‌ به‌رهه‌مدێنێ ئه‌گه‌ر له‌ پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ی ده‌قیشدا وه‌ک خۆی نه‌وه‌ک ( ئه‌ویدی- جێگر) ئاماده‌ بێ ئه‌وا له‌ به‌رهه‌مهێنانی ده‌قی جیدیی و زانستیشدا توانیویه‌تی رۆڵی ئه‌کتیڤ ببینێت، به‌مه‌وه‌ من تاکوو ئێستاش له‌ گه‌ل ئه‌وه‌دام به‌شێکی هه‌ر گرنگ له‌ قه‌یران و کێشه‌ی خوێنه‌ر یان به‌رده‌نگی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری ئێمه‌ به‌ گشتی و به‌ تایبه‌ت شێعری‌هاوچه‌رخمان نه‌وه‌ک له‌ نامفهوومبوونی ‌ شێعردا‌هاتۆته‌ ئاراوه‌، به‌ڵکوو له‌ نه‌بوونی ره‌خنه‌ی جیدیی و زانستیه‌وه‌یه‌، که‌ ئه‌مه‌ش وه‌کوو پێشتر ئاماژه‌م پێدا له‌ غیابی خوێنه‌رێکی ناچالاکه‌وه‌یه‌ که‌ بۆ خۆی ناتوانێ له‌ راڤه‌ و تاویلی ده‌قدا به‌شدار بێ و به‌رده‌وام رۆڵی به‌ رخۆریی ده‌گێڕێ و چاوه‌ڕێی خوێندنه‌وه‌ و راڤه‌ و تآویلی ( ئه‌ویدی – جێگره‌) له‌م که‌ش و هه‌وادا نه‌ ده‌ق ده‌توانێ خوێنه‌ری باش و چالاک به‌رهه‌مبهێنێ وه نه‌ش خوێنه‌ر ده‌توانێ ره‌خنه‌ به‌رهه‌مبێنێ، دیاره‌ بۆ لادان و ترازان له‌م دۆخه‌ و‌هاوکات به‌رهمهێنانی خوێنه‌ری چالاک پێویسته‌ نووسه‌ران زیاتر گرنگی به‌ ده‌قی زانستی بده‌ن و‌ هه‌موو توانا و زه‌رفیه‌ته‌کانی زمان و به‌کارهێنانی ئامراز و ته‌کنیک نوێی ئه‌ده‌بی جیهانی له‌ ناو ده‌قدا به‌کار بێنن،کاتێک ده‌ق بتوانێ خوێنه‌ری چالاک به‌رهه‌مبێنێ، بێگومان خوێنه‌ری ئه‌کتیڤیش ده‌توانێ ره‌خنه‌ به‌رهه‌مبێنێت، دیاره‌ ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ی لێناکه‌وێته‌وه‌ که‌ لانیکه‌م له‌ یه‌ک و نیو ده‌یه‌ی رابردوودا ئێمه‌ له‌ بواری ئه‌ده‌ب و هونه‌ر به‌ گشتی و به‌ تایبه‌تی شێعردا ده‌قی زانستی و باشمان نه‌بووه،‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ یه‌ک ده‌یه‌ی رابردوودا هه‌ندێک ده‌قی جیدیی و زیندوو‌هاتۆته‌ به‌رهه‌م، به‌ڵام چونکه‌ خوێنه‌ری چالاک یان نه‌بووه‌ یان هه‌شبووبێت نه‌یتوانیوه‌ به‌شداری خوێندنه‌وه‌ و راڤه‌ و تآویلی ده‌ق بکات، ئه‌وا ره‌خنه‌ی جیدییشمان که‌متر یان هه‌ر نه‌بووه‌، ده‌کرێ ئه‌مه‌ به‌ یه‌کێک له‌ فاکته‌ره‌ گرنگه‌کانی سه‌رهه‌ڵدانی کێشه‌ و قه‌یرانی به‌رده‌نگ یان خوێنه‌ری ئه‌ده‌ب و هونه‌ر به‌ گشتی و به‌ تایبه‌تی شێعری‌هاوچه‌رخی کوردی بزانین.

حه‌مه‌ی که‌ریمی

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دو × 4 =

قالب وردپرس پوسته وردپرس ..