جمعه , ۴ خرداد ۱۳۹۷
خانه / به شی ئه ده بی کوردی / خوێندنەوەی شێعری کوردی پاش نالی-پاش مەولەوی و بەراوردکاریەک/ عادڵ محەمەدپوور

خوێندنەوەی شێعری کوردی پاش نالی-پاش مەولەوی و بەراوردکاریەک/ عادڵ محەمەدپوور

کاکه عادل‌ محه‌مه‌دپوور

پوختەی وتار
شێعری کوردی هۆرامی‌لە نەفەسێکی بەردەوام و پڕۆسەیەکی نەپساو و یەک چەشن پێکهاتوە کە تا وەکوو ئەمێَستاکە بە شێوەیەکی دیالێکتیکی بەردەوامیی بە خۆیەوە گرتوە، رەنگە وەکوو هەر رەوتێکی ئەدەبی، بەرز و نەوی هەبوو بێت، بەڵام لە هیچ سەردەمێکدا، نە داتەپیوە و نەوەستاوە بەڵکوو نورمە سەرکییەکانی ئەم شێعرە حوزووریان نواندوە و ئێستاش لە دوو شێوازی جیاواز«کلاسیک» و «ئەمڕۆ»دا بەردەوامە و شاعێران خەریکی تەجروبەی داهێنانن ئەمەش وێنایەکی سروشتی و‌هارمۆنیاییە بۆ ئەو رەوتە شێعرییە. قوتابخانەی شێعری کلاسیکی کوردی کرمانجی خواروو، بە تەنیا و بە بێ پشتیوانی گەنجینەیەکی دیرینە و دەوڵەمەندی شیعری پێش خۆی سەریهەڵداوە و بە بێ کاریگەریی لە سەر شێعری نوێ درەوشاوەتەوە و دەوامی‌کردوە.

سەر وشە
نالی، پاش نالی، مەولەوی، پاش مەولەوی، هەناسەی بەردەوام، گۆران، بادانەوە، ململانێی سیاسی، تەوسە شێعر، زوان پاراوی و…

پێشەکی
مێژوو تەنیا ناسکارێکە کە پێمان دەڵێ هیچ دیاردەیەک لەم کەونەدا چە‌قبەستە و نەگۆڕ نەبوە، بەڵکوو هەموو دیاردەیەکی جیهان بە پێی یاسای(دیالێکتیک)   لە حاڵی گۆڕانکاریدایە، ئەم یاسا بزاوتووە لە هەموو ئەشیا و ئۆبژەکاند، کاریگەری و کاردانەوەی هەبوە. دیارە شێعر و ئەدە‌بیش لەم یاسا قوتار ناکرێت، بە تێپەڕ بوونی دۆخی زەمان، دەقەکان گۆڕانکاری بە سەریاندا دێت و دەبنە خاوەن رەوت و قۆناغ و چییەتی خۆیان. بەپێی هەل و مەرج و دۆخی کۆمەڵگەش، ئەم قۆناغ بۆ ئەو قۆناغ، جیاوازییەکی ئەوتۆ بە خۆیەوە ئەبینێ. هەر بەم بۆنەوە لە دیدی «شێوازناسی بەیان»دا باسگەلێک بە کارکردی «بەرجەستەبوونی رێسای ئەدەبی»، دێنە نێو بازنەی گۆڕانکارییەوە کە دەلوێ شێوازناس و تۆژکاری ئەدەبی بە چاوی بەراوردکاریی لێکیان بداتەوە. ئەوەش خستنە ڕووی هەندێ توخمی‌زوانی، ئەدەبی و فیکرییە بە ناو «رێسا» و «شێوازی تاکی» و … تەتڵە و هەڵاوێردنی ئەم باسگەلە دەبنە هۆی «جیاوازی» یان «هاوچەشنی» شێواز کە لە شێعری شاعێران و لە رەوڕەوەی مێژووی قۆناغەکانی ئەو شێعرەدا باسیان لە سەر ئەکرێت.
پشت بەستن بەو پێودانگە شێوازناسییە و دەرک بە دیاردەی جیاوازییە فرەچەشنەیەکان و خوێندنەوەی واقێعیانەی رەوتی زوان، شێعر و ئەدەبی نەتەوەیی کوردی، ئەرکێکی هەنووکەیی بە هەژمار دێ. لەم رورکردەدا بۆمان دەرئەکەوێ کە وێڕای هەبووونی ئەو «رێسا» جیاوازییەیانە، هەر  هەیکەلی رەنگین و جوانخاس ئەنوێنێ. ئەمە تاکە رێگایە بێ بۆ خوێندنەوەی زانستی-سەردەمیانەی واقێعیی زوان و ئەدەبی کوردی.
عەلی حەریری (۱۰۷۰-۱۰۱۰ز)، فەقێ تەیران (۱۳۷۵-۱۳۰۷ز)، مەلای جزیری (۱۴۸۱-۱۴۰۷ز)، ئەحمەدی خانی (۱۷۰۶-۱۶۵۰ز) و… لە باکوور، سالم(١٨٦٦ـ١٨٠٠)، کوردی(١٨٤٩ـ١٨٠٩)، مەحوی (۱۹۰۴-۱۸۳۰)، حەریق (۱۹۰۷-۱۸۵۱)، ئەدەب (۱۹۱۲-۱۸۵۹)، حەمدی ساحێب قەران (۱۹۳۶-۱۸۷۶)، حاجی قادری کۆیی()، ناری (۱۹۴۴-۱۸۷۴)، زیوەر (۱۹۴۸-۱۸۷۵) پێرەمێرد (۱۹۵۰-۱۸۶۷)، گۆران (۱۹۶۲-۱۹۰۴ز)، و… لە باشوور، بیسارانی (۱۷۰۲-۱۶۴۱ز)، ێەیدی (۱۸۸۶-۱۸۲۰ز)، مەولەوی تاوەگۆزی (۱۸۸۲-۱۸۰۶ز)، خانای قوبادی (۱۷۰۰-۱۷۵۹ ز) مەڵا هەسەن دزڵی (۱۹۸۵-۱۸۹۶ز و…) لە هۆرامان، شاکە و مەنسوور (۱۷۹۸-۱۷۲۶ز) لە گۆران…، الماس خان کنولەیی (سەدەی۱۹ز)، و…لە کەڵهۆڕ… و…وێنایەکن لەم فرە چەشنییە و بەیانکەر و پێناسەی چییەت و هەبوونی جوان خاسی هەیکەلی رەنگاڵەی نەتەوەیەک بە ناو کورد. لەم پێکهاتە فرە چەشنییەدا، یەک خاڵ دەبێتە گرێبەستی بنەمای‌هاوچەشنیی و‌هاو رەگەزیی ئەم نەتەوە، ئەوەش رەگ داکوتانە لە ناخۆئاگای کۆیی زوان و ئەدەبیی نەتەوەیی، کە خۆی بۆ خۆی فەکتێکە بۆ ژێرخانی چییەتی و شوناسێک بۆ دیاردەی کورد بوون.
رەوشی بابەتی و خوێندنەوەی رەوتەکان،
ئەرکێکی هەنووکەیی
خستنە گەڕ باسگەلێکی ئەدەبی ئەویش دوو چەشنی جیاواز و لێک ئاوێزکردنیان بە بێ پاڵپشتی پێوەندی واقێعەکان و فەلسەفەی گۆڕانکاری«تحول» * بێ گومان، پۆلێ پرس و هەندێ باسی ئاڵۆز و دژنوما(پارادۆکس) بۆ بەردەنگ دروست دەکات کە پێویستی بە تاوتوێی بابەتی- زانستی زیاتر دەبێ. بۆیە نووسەری ئەم دێڕانە لەم بەستێنەدا، لەو رووکردە دژوازانە بە باشی کۆڵراوەتەوە و ئەنجامەکەش ئەم وتارەیە کە ئاراستە دەکرێ.  
من پێم وانییە کە کەس مافی دەرخستنی روانگەی خۆی نەبێ، بە پێچەوانە داکۆکی لە سەر ئەم گوزارە ئەکەم کە هەر کەسێک بۆی هەیە دەست ببا بۆ حەوزەی فرە چەشنەی ئەدەب و شێعر، بە رەوشتی زانستی – تەحقێقی لەم خوانە بەهرە ببات و یان پشک و داهێنانی خۆی بخاتە سەر خوانەکە. کێشەی من تەنیا بۆ نەبوون یان «هەژاری رەوش» و رەهاخوازی(موتڵەق گرایی) و بەرچاو نەگرتنی واقێعیەتی بابەتەکانە و… ئەرکی هەر رەخنەگرێکە کە ئاوڕ لەم دیاردە بداتەوە. ئەم نووسراوەی منەش لەم یاسا بەدەر نییە، ئەو مافەی بۆ ئەویتر پارێزراوە کە مادام شەقڵی پێوەر و رەوشی شرۆڤە و هەڵسەنگاندنی زانستی و دۆزی نووسینی پێوە دیار نەبێ، ئەوا بە بێ لێبوردن و چاوپۆشی کردن بخرێتە ژێر تێخی رەخنە و لۆقەت گرتن، زۆریش خوشحاڵ ئەبم.

شێعری کوردی هۆرامی‌خاوەن هەناسەیەکی بەردەوام و
ئاخێزگەی مێژووی گۆڕانکاریی ئەدەبی کوردی

لەم پەیکەرە رەنگاڵەدا زوان و شێعری کوردی هۆرامی‌خاوەن گەنجینەیەکی دێرینەترە، کە ئەگەر نازناوی ئاخێزگەی رەسەنایەتی، زوان و ئەدەبیاتی کوردی بۆ نێوزەد بکەین، بە هەڵەدا نەچوویین. بژاڤمەندی و هەناسەی یەک چەشن و بەردەوام، پەسەندی زێهنی جەماوەر و چینی نوخبە و خاوەن ویر، ساکاری، رەوان بێژی و روون بێژی لە تەشک و دلێنەدا ، لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەم رەوتە لە حەوت قۆناغدا ، بە ئەژمار دێن.

نالی- پاش نالی و مەولەوی- پاش مەولەوی

الف) قوتابخانەی نالی بۆ و لە چە هەل و مەرجێکدا سەریهەڵدا؟ بۆ بوو بە ئاخێزگەی درەوشانەوەی بەشێک لە جوغرافیای زوان و شێعری کلاسیکی کوردی؟ و کاریگەرییەکانی لە سەر شێعری کرمانجی خواروو چی بوون؟
ب) لە شێعری هۆرامی، ئەو هەناسەی لە هورموزگانەوە سەری هەڵ دابوو، پاش مەولەوی بەردەوام دەبێ یان لە لێدان دەکەوێ؟.
ج) بۆ کۆرپەلەی نوێخوازی شێعری کوردی سۆرانی لە سینگی نالی- پاش نالی گۆچ نەکرا؟
د) ئەی بۆ فەلسەفەی نوێخوازیی گۆران لە جەرگەی(قوتابخانەی هۆرامی)، رسکا و پاشان تێئۆریزە و فراژوێ بوو؟
ئەم پرسە دژوازانە کە وروژراون، ئەمەوێ لەم وتارەدا بە پێودانگی بەراوردکاریی ئەدەبی وەڵامیان بدەوەمەوە.
۱)  کە باسی شێعری کلاسیکی کوردی دەکرێ بێ سێ و دوو یەک لەو شاعێرانە بە زەیندا تێدەپەڕێ، نالی(١٨٥٥ـ١٧٩٧ ز) و شێعری نالی لە بەر چاودا خۆ دەنوێنێ.  نالی شاعێرێکی نوخبە و کاریزما و «گەورەی کوردە، بە درووست کەر، بناغەدارێژ و داهێنەری قوتابخانەی شێعری کرمانجی خواروو/سۆرانی ناوزەد کراوە» . جێ دەستی ئەو شاعێرە بە سەر پانتاییەکی گەورەی شێعری کوردی و قۆناغی خۆیدا بە روونی دیارە، یان بە واتایەکی تر رەنگرێژ  و بونیاتنەری رێبازی کلاسیزم بوو لە شێعریی کوردی/سۆرانی دا.  کاریگەری ئەو شاعێرە دوایی دەوامی‌کردوە و زۆربەی شاعێرانی کلاسیکی سەر بە رێچکەی سێ کوچکەی بابان لەو بلیمەتە کاریگەرییان وەرگرتوە و بەم لەونە شێعری کلاسیکی سۆرانی بووەتە خاوەن ناسنامە و چییەتی شێعریی خۆی. ئەمە بەشێک لەو شاعێرە ناسراوانەن کە لە سەردەمی‌نالی یان پاش نالی خاوەن بەرزە دیوان بوون لە ئەدەب و شێعری کوردیدا:
سالم(١٨٦٦ـ١٨٠٠)، کوردی(١٨٤٩ـ١٨٠٩)، مەحوی(۱۹۰۴-۱۸۳۰)، حەریق(۱۹۰۷-۱۸۵۱)، ئەدەب(۱۹۱۲-۱۸۵۹)، حەمدی ساحێب قەران(۱۹۳۶-۱۸۷۶)، حاجی قادری کۆیی()، ناری(۱۹۴۴-۱۸۷۴)، زیوەر(۱۹۴۸-۱۸۷۵) پێرەمێرد(۱۹۵۰-۱۸۶۷)، ئەحمەد موختاری جاف(۱۹۳۵-۱۸۹۷) شێخ رەزا(۱۹۰۹-۱۸۳۵)، فایق بێکەس(۱۹۴۸-۱۹۰۵) و دەیان شاعێری تر…
 ۲) مەولەوی تاوەگۆزیش(۱۸۸۲-۱۸۰۶ز/۱۳۰۰-۱۲۲۱ه.ق) یەکێکە لەو شاعێرە کاریزما و خاوەن سەبک و سیاق لە شێعری نەتەوەیی کوردی، هەر وەها کە ئەحمەدی خانی(۱۷۰۶-۱۶۵۰ ز) یەکێکترە لەو شاعێرانە کە ویژدانی تاریخی و چییەتی شێعری غنایی کوردی لە باکوور دەستەبەر دەکات.
لە رەوتی شێعری هۆرامیدا، ئەو نەمامەی کە لە (هورمزگان)ەوە گۆپکەی کردبوو و لە (بیسارانی)دا بوو بە باخچە و لە (ێەیدی)دا رەنگاڵە بوو و لە (مەولەوی)دا گەیشتە سەمەر و لە پاش مەولەوی و هەنووکەش لە بەهرە و داهێناندایە. میکانیزمەکانی شێعری پێش مەولەوی و سەردەمی‌مەولەوی و «هەموو قوتابخانەی دیالێکتی (گۆران)! کە بریتی بوون لە دێدێکی غنایی و چەپکێ رێسای ئەدەبی و نەفەسێکی بەردەوام و لە یەکچوو و…»  لە دەقە شێعری شاعێرانی پاش مەولەوی دەبینرێت وەک:
«مەلا محەمەد فکری(۱۳۱۰ کۆچی دوایی کردوە)، شێخ محەمەد نەسیم مەردۆَخی(۱۳۱۹ ک.م کوچی کردوە)سەی یاقۆی ماهیدەشتی(۱۳۲۶-…ک.م)، تاهێر بەگی جاف(۱۳۳۷-۱۲۹۵ ک.ه)مەڵا هەسەنی دزڵی(۱۳۶۴-۱۲۷۵ ک.م)، ئاغە عەنایەت(۱۳۳۵-۱۲۶۰ ک.ه)، محەمەد ئەمین کاردۆخی(۱۹۸۲-۱۹۱۶/۱۴۰۲-۱۳۳۳۷ک.م)، دانا هۆرامی(۱۹۳۴-۱۹۷۹) سەی تاهێر‌هاشمی(۱۳۳۷۰-۱۳۳۲/۱۴۱۱ ک.م)، شێخ ئەمین نەقشبەندی(بێوەی، ۱۹۱۶-۱۹۸۲/۱۴۰۲-۱۳۳۷ ک.م)، عەبدوڵڵا ئەقدەسی(۱۹۸۶-۱۹۲۲/۱۴۰۶-۱۳۴۱)، مەلا عەبدولکەریم مودەڕڕێس، مەلا عەبدوڵای کاتب (۲۰۰۴-۱۹۳۲/۱۴۲۵-۱۳۵۳ک.م)، میرزای هۆرامی، محەمەدی فەهیم، یوسف رەسووڵ ئابادی(۱۳۸۷-۱۳۳۱ک.ه)، مەڵا سادێق نگڵی(۱۳۴۵-۱۲۸۰ ک.ه)، مۆمن یەزدانبەخش پاوەیی و دەیان شاعێری تر و… کە زۆربەیان خاوەن دیوانی شێعرن و لە کتێبخانە و ئەدەبی کوردیدا مەوجوودن.

رسکان و فراژوێ بوونی قوتابخانەی نالی و
سەردەمێکی هەستیاری سیاسیی-فەرهەنگیی مێژووی کورد
 ۳) هەندێ بەڵگەی مێژوویی- ئەدەبی نیشان ئەدەن، بزووتنەوەی ئەدەبی نالی(١٨٥٥ـ١٧٩٧ز) و رەوتی شیعری کرمانجی خواروو لە گەڵ گەورە بوون و رادەی بەرزی ئاستی ئەدەبی، بەر لە ئەوەی رەوتێکی سەردەمیی خۆڕسک و هەڵقوڵاوی نیازی ئەدەبی بێ، زادەی سەردەمێکی هەستیار و ململانێکی سیاسیی و ئەدەبی لە گەڵ مێرنشینیی(ئەردەڵان) و شاعێرانی هۆرامی‌لە پێناو بەرژەوەندی بەدست هێنانی دەسەڵاتی سیاسی و زوانی و… بووە. پەیدابوونی مێرنشینی سلێمانی لە دواساڵانی سەدەی هەژدەهەم و سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم بە جۆرێکی عەسری و تازە تا رادەیەک لە سەر حیسابی تەسک بوونەوەی ئەو ناوچانە بوون کە (گۆران)ەکان تێیدا ئەژیان، بەم جۆرە، شێوەی کرمانجی خوارووی زمانی کوردی وەکوو زمانێکی رەسمی‌مێرنشینی سلێمانی پەیدا بوو. لە دوو ساڵانی سەدەی هەژدەمەوە بەرەبەرە جێی بە شێوەی (گۆران/هۆرامی) تەنگ دەکرد و لە سەر حیسابی ئەو بڵاوبوویەوە . نالیش لە ناو شارێکی تازە پایتەختی وەک سلێمانی و ناوەندی دەسەڵاتی باباندا دەژیا، کە لەو کاتەدا هەر نزیکەی (۴۰ ـ ۵۰) ساڵێک دەبوو دروست کرابوو … دەبوو نالی بە گیانی تازە و شارستانییانەی ئەم پایتەختە تازەیەوە، کە لە دیدی نالییەوە تاقانە میرنشینێکی قەومی‌داهاتووی نالی بوو، ئەدەب و فەرهەنگێکی تازەش  لە گەڵ خۆیدا پێشکەش سەردەمەکەی بکات…
لە بیرم دێ «سولەیمانی» کە (دارالملک)ی «بابان» بوو
نە مەحکوومی‌عەجەم، نە سوخرە کێشی ئالی عوسمان بوو…
نالی لە روانگەی هەڵسەنگاندنی توانای بێ سنووری دیالێکتی ناوچەکەی خۆیەوە و – بۆ بەکردەکردنی ئەم تێزە فێکرییە، پشت بە هۆنەی شانازینامە(مفاخرە) دەبەستێ- کە دڵنیا بوو توانای تەقاندنەوە و –هێژمونێتی- زۆری لە هەناوی خۆیدا هەڵگرتووە…  و دەرکیشی بە هەبوونی دەسەڵاتێکی نەیار وەک قوتابخانەی ئەدەبی رەسمی- دیوانی مێرنشینی ئەردەڵان کردبوو و هەوڵێکی فەرهەنگی لە قاوغی زوان و چێژی دەسەڵاتی سیاسی دابوو بۆ ئەوەی کە ئەو دەسەڵاتە سیاسی- ئەدەبیی(گۆران) و ئەردەڵانە کە لە مێژە سەقامگرتنی بە خۆیەوە بینی بوو، بسێنێتەوە و هەم دۆخی هێژمونی سیاسی و دەسەڵاتداری بە بەبەکان ببەخشێ و هەمیش دیالێکتی سۆرانی ناوچەی سلێمانی ببوژێنێتەوە و بازنەکەی بەر بڵاوتر بکات. بە ئاگاداریی و شارەزایی لەم دۆخە و هەست بە دەسەڵاتی بەرامبەری شێعر و ئەدەبیی هۆرامی، وەک شاعێرێک و بکەرێکی وریا و زێرەک(فاعل شناسا)، زانیویەتی لەم نێوەندەدا، چۆن کایە زوانی و نیشانە ئەدەبییەکان بۆ ئامانجەکانی بەکار بهێنێت و واقێعەکان بقۆسێتەوە و ئاراستەیان بکات. لەم بەیتەدا:
کەس بە ئەلفازم نەڵێ خۆ کوردییە، خۆکردییە
هەر کەسێ نادان نەبێ خۆی تالیبی مەعنا دەکا…
 لە تێ هزرینی مندا یەک لە تەئویل و کردنەوەی رەمزی ئەدەبی و راژەی ئەم بەیتە ئەوەیە: نالی رێندانە و زیرەکانە لەفزی یەک چەشنی جێناسی لێکدراو و تەواو و ناتەواوی «خۆ کوردی، خۆکردی»ی بەکار هێناوە. دیوی(خۆکردی) نیشانەیەک بۆ وێنای بەرجەستەکردن، هەڵاوێردن، بەدەسەڵات کردن و چییەتی دیالێکتەکەی لە روانگەی دەسەڵاتی داهێنانەی هونەری -زوانی خۆیەوە و دیوی(خۆ کوردی)یش بۆ نواندن، هەڵاوێردن و ئانالیزکردنی باقی(شێوەکان) لە زوانی کوردیدا، کە جۆرە نرخاندن و جەختاندنێکی شاعێرانەیە بۆ دابین کردنی مەبەستی خوازراو.
لە پێناو درەوشانەوەی بزووتنەوەوکەیدا، لە ماوەیەکی زۆر کورت و چاوەڕوان نەکراودا، توانی سنوور و جوگرافیای دیالێکتەکەی بەخێرایی بەرفراوان تر بکات و وەک ئاگر و پووشوو، بە ناوچەکانی گەرمیان و کوێستان و موکریان و ئەردەڵاندا بتەنێتەوە … کە ئەم کارە، لە هەمان کاتیشدا و بە تێپەڕینی رۆژگار، بووە مایەی تەنگ پێ هەڵچنین دیالێکتی گۆران، کە راستەوخۆ، سنووری لە گەڵ سنووری ئەم دیالێکتە تازە و گورجەدا تێکەڵ و‌هاوبەش بوون…
لە شێعرێکی فەخرئامێزدا بە زوانی ئیهام و توانج ئاماژە ئەدات بە نموودی ئەم دەسەڵاتە و ئەڵێ ئەمڕۆ دیوانی حوکمڕانیم هەیە و حوکمی‌ئەم سێ وڵاتەی لێوە ئەکەم:
فارس و کورد و عەرەب هەر سێم بە دەفتەر گرتەوە
نالی ئەمڕۆ حاکمی‌سێ موڵکە دیوانی هەیە…
پێشتر نالی ئەم کۆسپەی لە ناواخنی ئەدەبەکەیدا دەرک کرد بوو کە بە پێچەوانەی تێکڕای شاعیرانی پێشینەی نیشتمانەکەی خۆی و شاعێرانی نەتەوە درواسێکانیەوە، کە هەموویان لەبەر کڵاوڕۆژنەی گەنجینە و خەرمانی بە بڕشت و دەوڵەمەندی پێشینەی خۆیانەوە پێگەیشتوون و درەوشاونەتەوە، بەڵام نالی و قوتابخانەی شێعری کلاسیکی کرمانجی خواروو، بە تەنیا و بە بێ پشتیوانی گەنجینەیەکی دیرینە و دەوڵەمەند و بە بێ دووبارەکردنەوەی تاقیکردنەوەی شیعریی پێش خۆی، بەڵکوو لە ناو گەنجینەی فەرهەنگێکی هەژار و زمانێکی دیالێکتدا، سەری هەڵداوە و درەوشاوەتەوە .
کەچی لە هەمان کاتدا شێعری هۆرامی‌دوخێکی تری هەبوە، حوزوورێکی جەوهەریی سەقامگرتوو و درێژخایەن و نەپساو. تێکستی شێعری شێوەی (گۆران/هۆرامی)ی کۆنترین تێکستە لە ئەدەبی کوردیدا، یا خود بە واتایەکی تر دەتوانین بڵێین سەرەتای مێژووی ئەدەبی کوردی بە شێعری شێوەی(گۆران/هۆرامی) دەستی پێکردوە . هەندێ لە دیالێکتەکانی زمانەکەی، وەک دیالیکتی کرمانجی ژووروو، چەند سەدەیەک دەبوو لە دوای درەوشانەوەکانی مەلای جزیری و ئەحمەدی خانی‌یەوە، ئیتر پردی پێوەندی و داهێنان و بەخشینی لە گەڵ خوێنەراندا پساندبوو. لەبەر ئەوە تەنیا دیالێکتێکی بەردوام و زیندوو، کە نزیکەی (شەش سەدە!) دەبوو، ئەدەبی پێ دەنووسرا، بە تەنیا هەر دیالیکتی (گۆران) بوو، کە ئەم دیالێکتەش لە سەردەمی‌نالیدا، لە جوگرافیایەکی یەکجار بەر بڵاوی ناوچەکانی کرماشان و ئەردەڵان و موکریان و شارەزوور و کەرکووکدا، لە لووتکە و درەوشانەوە و داهێنان و بەخشیندا بوو» .

تەوس و شەڕە شێعر،
نموودی ململانێیەکی بەرچاو…
تەوس و تارۆزە شێعر بۆ شاعێرانی سێ کوچکەی بابان، میکانیزمێکی بە هێز بووە بۆ ململانێی سیاسی-ئەدەبی لە گەڵ دەسەڵاتی ئەردەڵان و شاعێرانی هۆرامی. نالی شاعێری گەورە، لە ژێر گاریگەریی ئەو بەخشەندەیی و هەوڵە ئەدەبیانە و قووڵکردنەوەی دژبەریی سیاسیی و خەست کردنەوەی دۆزەکان، قەسیدەیەکی تەوس ئامێزی(خەونامە) بۆ مەستوورەی ئەردەڵانی(۱۲۶۴-۱۲۲۰ ک.م) نووسیوە و وێڕای دەرخستنی خاڵە نەرێنییەکان بە زوانی لاقرتێ، مەبەستەکانی خۆی بۆ ئەو دەربارە دەربڕێت، کە ئەمە هەم بەڵگەیەکە بۆ دان پیانانی نالی بە کەسێتی بەرزی ئەدەبی مەستوورە لەو مێرنشینەدا و هەمیش نموودی بەرچاویەتی ململانێی سیاسی و تەنانەت بەرامبەرکێی ئەدەبی لە گەڵ بنەماڵەی(ئەردەڵان) و قوتابخانەی ئەدەبی هۆرامی:  
مەستوورە کە حەسناو و ئەدیبە بە حیسابێ
‌هاتە خەوم ئەمشەو بە چ نازێک و عیتابێ …  
سالم شاعێری گەورەی سەردەمی‌بەبەکانیش (١٨٦٦ـ١٨٠٠ ز)، بەتاڵ دانەنیشتوە لە بەیتێکدا نموودی ئەم ململانێی ئاوا خستوەتە ڕوو:
کەڕ و فەڕ با کەم بکا (والی) بە فەوجی (چێش کەروو)
پشت بە‌ندی (لە‌شکری وە‌ندات و جافان)‌هاتە‌وە…
لێرەدا (والی) حاکمی‌ئەردەڵان و (چێش‌کە‌رو)ش شاعێرانی هۆرامین و لەشکری وەندات و جافانیش دەرباری (بابان) و شاعێرانی ئەو رێچکە ئەدەبییە دەگرێتەوە. سالمی‌شاعێر لەم بەیتەدا لە ئاوابوونی دەسەڵاتی ئەردەڵان و کزبوونی شێوەی هۆرامی‌ئەدوێ و بە لەحنێکی حەماسی- پاڵەوانی(مفاخرە، رجز)موژدەی‌هاتنەوەی لەشکری ئەمارەتی بابان و بریسکانەوەی شاعێرانی ئەو دەسەڵاتە دەدات. ئەمە لە سونەتی ئەدەبی و چەشنە ئەدەبیەکاندا (مفاخرە، شانازی کردن بە خۆ) و حەماسی پێدەڵێن کە لە ئەدەبی گەلانی تریشدا زور باو بوە. لەم رووکردەدا شاعێر بە لەحنی ئەدەبی و بەکاربردنی دەستەواژە گەلێک لووتبەرزانە لە مەبەست زیدەڕۆیی دەکات خۆی بەرز و سەرکەوتوو و ئەویدی نەوی و شکست خواردوو نیشان ئەدات . ئەم چەشنە سەرەتا لە شێعری عەرەبدا سەری هەڵداوە و لە فارسی(خاقانی و نێزامی، س ۶ ک .م و…)  و کوردیشدا کارگەری داناوە.
دیارە نالی و باقی شاعێرانی‌هاوبەند لە شێعری کلاسیکی کرمانجی خواروودا ئەم چەشنە ئەدەبیە بە خەستی بەرچاو و بەدیارە.
کیانی شێعری هۆرامی‌لەو دەمەیدا خاوەن دیاردەیەکی چەسپاو بوە و سالمیش لە راستای ململانێی ئەدەبیدا، بە تەوسە زوان واژەی «فەوج»ی بۆ بە کارهێناون، فەوجیش لەفزێکی سەربازیی و بەشێکە لە هێزی سوپا، کە واتە مەبەستی نواندنی دوو پەیام بووە: یەکەم ئەوان بەشێکن لە هێزی سەربازی دەسەڵات سەر بە کاسێتی ئەردەڵان و قاجارەکان نەک شاعێر و…، دوەم سووک نیشاندان و بێ بایی کردنیان کە با ئیتر والی کەمتر شانازییان پێوە بکات. بە بۆچوونی من یەک لە مەدلوولەکانی ئەم شێعرە ئەوە بوە بە بەکاربردنی ئەم دەستەواژەگەلە(کەڕ و فەڕ، والی، فەوج، لەشکری وەندات و جافان و …) کە توخمگەلێکن بۆ سۆپا و هێزی سەربازی و… بەکار دەبرێن، بەرجەستەیان بکاتەوە و شان و شکۆ و سوڵتەی ئەدەب و شێعری هۆرامی‌دابەزێنێ و بە شکست خواردوو لە قەڵمیان بدات و لە بەرامبەریشدا هەیمەنەی شێعری سۆرانی بەرز بنوێنێ و دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی بۆ بەبەکان بچەسپێنێ.
ئەمە لە کاتێکدایە کە من ئاوا هەڵوێستێکی دەمارگرژانە و تەوس ئامێز شک نابەم لە قوتابخانەی شاعێرانی هۆرامی‌بەرامبەر بە شاعێرانی بابان و دەسەڵاتدارانی ئەو مێرنشینە، ئەمە رەنگە لە سەقامگرتوویی ئەم رەوتە، متمانە بە خۆ و ئیهتێمام تەنیا بە کاری نابی ئەدەبی و لە هەمووی گرنگتر پارێز لە هەر چەشنە دووبەرەکی سەرچاوەی گرت بێت.
گۆران و گەنجینەی دێرین و
شۆڕشێکی سەردەمیانەی ئەدەبی
۴) وێڕای ئەو کارکردە زوانیانە لە فەلسەفەی سەرهەڵدانی کوردی کرمانجی خواروودا کە باسمان لێوەکرد، گەشەی ئەدەبی کلاسیکی نالی و پاش نالی، نەیتوانی کاریگەریی ئەوتۆ دابنێ بە سەر زەمینەی تازەگەریی لەشێعری پاش خۆیدا، ئەمەش ناهاوسەنگی لە گەڵ کاریگەرییەکانی قوتابخانەی مەولەوی و شێعری هۆرامی‌ئەنوێنێ. هەناسەی بەردەوام و سامانێکی بەپێزی ئەدەبی درێژخایەن و کاریگەرییەکانی، یەکەمین مەرجن بۆ درەوشانەوە و بەردەوامی‌و کارادنەوەی رەوتێکی ئەدەبی-دیالێکتیکی کە پێش نالی بۆشایی بووە. نیمایۆشیج(۱۲۷۶-۱۳۳۸ ک.ه) باوکی شێعری ئێستای فارسی، بە پشت  بەستن بە یاسای گۆڕان کاری و هەبوونی گەنجینەیەکی درێژخایەنی (۱۰۰۰) ساڵە، دەستی کرد بە تازەگەری لە شێعری فارسیدا و چەندین رەهەندی بە دووی خۆیدا هێنا. نیما سەرەتا دەستی بە وتنی شێعری ئەوسایی  کرد و پاشان بە دانانی شێعری«ئەفسانە»  پردێکی ئەستووری نێوان شێعری ئەوسا و ئێستای فارسی درووست کرد و بەم شێوە بوو بە باوکی نوێخوازەکان و هەمیش خاوەن سامانێکی دۆڵەمەندی شێعری سەردەم و ئاوانگارد بە ناو(مانیفێست)ی شێعری نوێی فارسی.
سەرهەڵدانی نالی، خۆی لە خۆیدا و بە پێی ئەو ئامانجانە کە رێڕەو کراون دەسکەوتێکی تازە بە نرخ بوە بۆ درەوشانەوە و بەردەوامێتی شێعری کلاسیکی تا ئەمێستاکەش و هەمیش زوانی کوردیی کرمانجیی خواروو، دەسەڵاتێک کە لەم دوو سەد ساڵەی دواییدا، تۆز و گەردی کەڵەکە بووی دێرینە و زۆری لە سەر خۆی تەکاند و وەک دیالێکتێکی شێوە یەکگرتووی‌هاوچەرخانە‌هاتە کایەوە ، هەوڵەکەی لە پێناو دەرک بە دەسەڵاتێک و پێداویستی پایتەختێکی تازە  بۆ تەنگ هەڵچنین بە قوتابخانەی زیندوو و سەردەمیانەی «فەوجی چێش کەروو» لە پایتەختی ئەردەڵانەکان، درەوشایەوە، تەنانەت هۆگر و راهاتووی ئەمجۆرە شیعرەش نەبوو، ژمارەیەکی زۆر کەمی‌توێژێکی تایبەتی خوێندەوارانیش تێ دەگەیشتن ، بۆیە پاشان لە بەستێنەی شێعر و ئەدەبدا، هەستانەوەیەکی(رستاخێز) ئەدەبی تازە و نامۆ رووی نەدا. ئەڵبەت لە روانگەی خودی نالییەوە ئەم جۆرە ئوسلووبە(عەرووز و…) تەبعێکی شەکەربارە و داهێنانێکی شاز بووە و تا ئێستا بۆ کەس نەلواوە کە بیکاتە دەستمایەی داهێنان لە سلووکی دابەزاندن و ئیمتیحانی شێعردا. بۆیە لە شێعرێکدا دەڵێ:
تەبعی شەککەر باری من، کوردی ئینشا دەکا
ئیمتیحانی خۆیە مەقسوودی لە (عمدا) وا دەکا…
مامۆستا نالی خۆی بە یەکەم رەنگ رێژ و بوێرانەی ئەم چەشنە هۆنینەوە و هەمیش دانەری هەموو رێڕەوێک لە شێعری کلاسیکی کرمانجیی خواروو دەزانێ کە نکوولی لێ ناکرێت، شێعری هۆرامیش لە رەوتی خۆیدا قەت بە قەرەی ئەم ئوسلووبەدا نەچوو بوو و لە شێعری کلاسیکی کوردیدا دیاردەیەکی تازە دێتە بەرچاو، کە واتە یەکەم ئیمتیحانکەری ئەم رێبازە بۆ مامۆستا نالی چەسپاو و دەستەبەرکراوە. بەڵام عەبدوڵا گۆران(۱۹۶۲- ۱۹۰۴ز) باوکی شێعری نوێ، لە سەر دەرک بە بەرپرسیارەتیی سەردەمیانە، ئەو رێبازە تازە ئەزموون کراوەی نالی، دەباتە ژێر پرسیارەوە و ئەو توخمە ناکوردیانە(پێکهاتەی مۆسیقای دەرەکی عەرووزی، فۆڕم، مۆرفێم و واژە و دەستەواژە عەرەبیەکان) هیچیان تەبا لە گەڵ رۆحی ناخۆئاگا و نەفەسەکانی راهاتووی رابردووی شێعری میللی‌هاوتراز و‌هاوچەشن نازانێت و لەم نێوەندەدا هەست بە بۆشاییەک دەکات و ژیرانەش بادانەوە دەکات بۆ گەنجینەی بنەکانی مۆسیقای شێعر(ریتم)ی کوردی هۆرامی‌و لە ئەو ئامێزەدا ئۆقرە و ئاسوودەیی بە خۆوە گرت و بە تەئسیرات  و رەچاوکردنی باقی دیاردەکانی نوێخوازی فەجری ئاتی و رەهەندە تازە و سەردەمیەکانی شێعری ترکی و ئورووپایی و..، پێکهاتەی شێعری کلاسیکی سێ کوچکەی ژێر و روو کرد و سەر لە نوێ بینایەکی شەکیل و تازەی بنیات نایەوە.
بە پێی بەڵگەی نرخێنراوی ئەدەبی و وتەکانی خودی مامۆستا گۆران، ئەو «تەقینەوەی شێعری قوتابخانەی حەزرەتی نالی» دەبێتە پەڕچەکردار(پارادۆکس)ێک و وێنای «دینامیزم»ێک بۆ «درەوشانەوەی» شێعری هۆرامی‌پاش مەولەوی. ئەوەش مەسەلەی بە کارهێنانی کێشی پەنجەیی کە رووداوێکی رەسەنی کۆن بوو و لە گەڵ جەوهەرەکانی شێعر بە واتای میللی دەگونجا . گۆران پەی بەم راستییە برد بوو  کە تەفعیلە سواوەکانی عەرووزیی لە مێژە لە شێعری فارسی و عەرەبیدا باو بووە، ئیتر رەوشێکی بێ سوود بە ئەژمار دەهات و خەریک بوو لە قۆناغەکانی دواییدا دەخرایە پەراوێز و هەڵاوێردنی ئەدەبیەوە. «ئەمە لە رووی گۆڕینی مۆسیقا و سەربەستی شاعێر و دەربڕینی هەست و خواستەکانی شاعێرییەوە بایەخێکی بنەڕەتی بوە بۆ گۆران، و خۆی لەخۆیدا بوو بە شۆڕشێکی گەورەی مۆسیقا و کێشی شێعری کوردی… بەڵگەش بۆ ئەم راستییە تیکڕا هەموو شێعرەکانی مەولەوی و بەرهەمی‌ئەو شاعێرانەیە کە بە لەهجەی هەورامی‌و لە سەر کێشی (۵+۵) شێعریان هۆنیوەتەوە… وەک گۆڕینێکی بنەڕەتی و شۆڕشێکی سرۆشتی و ئیقلیم گیر و سەرکەوتووی مۆسیقای کوردی لە عەرووزەوە بۆ کێشی رەنگاوڕەنگی خۆماڵی و… . .»
لادان لە توخمی‌باو و
هەوڵ بۆ تەڕ و پاراوێتی زوانی نەتەوەیی شێعر

۵) نالی لە تەشک(فوڕم) و کەرەسەی زوان و پێکهاتەدا، زۆرتر لە رێسای عەرەبی و فارسی کاریگەری وەرگرتوە. لە دەقەکانیدا پتر لە سەدی هەشتای توخمە زوانییەکانی، راستەوخۆ وەرگرتەن لە زوانی عەرەبی و… ئەمەش بێ ئەوەی لە نرخ ناسی و چەشنی کەشف و داهێنان و سلووکی هونەری و شاعێرانەی نالی کەم بکاتەوە، وەک واقیع لە دوو تۆی پێکهاتەی دیوانەکەیدا ئەم دیاردە بە روونی و زەقێتی تەواو خەمڵێنراوە. لەم بەیتەدا جگە لە ( لە، ئاشنا، بێ ، کەس و نەما) هەموو وشە سەرەکییەکان عەرەبی رووتن.
زاهیر و باتین لە سەر لەوحی حەقێقەت یا مەجاز
ئاشنای سێڕڕی قەلەم بێ، غەیری نالی کەس نەما…
لە بەرامبەردا شێعری قوتابخانەی هۆرامی‌بە تێکڕا و شێعرەکانی دیوانی مەولەوی زۆربەیان ملوانکەی وشەی رەسەنی کوردین لە مرواری شێوە زوانەکان بە تایبەت کوردی هۆرامی، ئەگەر بە رەچەڵەک وشەی عەرەبی یان فارسی تیا بێت ئەوا لە پاڵفتەخانەی زوانی کوردیدا، بە گۆڕینی دەنگەکان، ناسنامە و کەسایەتی کوردییان پێدراوە. بۆ وێنە «ێبح، زحمت، زەعیف، محبت، محنت و…» کە عەرەبین، شمەکیان گۆڕراوە(فۆنۆلۆژی) و کراون بە «سوب، زامەت، زایف، موبەت، مەینەت و…».
هیچ نەبەردەن نام خەستەی دەردەکەش
نەکەردەن خەیاڵ «مەینەت» وەردەکەش…
ئەمە رەنگە گەورەترین خزمەت بێت کە شاعێرێک کردوویەتی بە دۆڵەمەندی و رسکاندنی زوانی یەکگرتووی کوردی. ئەم خاڵە لە ژێر نیگای تیژبین و هونەری گۆراندا بزڕ نەبووە و بە شەفافییەت لێی موتەئەسێر بووە و لە دەراوی زوان پاراوی شێعری هۆرامییەوە، مەزنترین خزمەتی بە وشەی زوانی کوردی کرمانجی خواروو کرد لە حەوزەی شێعرە تازەکانیدا. لەو دەمەدا «هەموو دەزانین رۆشنبیرەکانی ساڵەکانی بیست و سییەکان پاراوی زمانی فارسی و تورکی بوون و تەواو مەستی ئەو دوو سەرچاوە بوون و زمانی عەرەبیش دوابەدوای ئەوان لە شەپۆلی کارتێکرنا بوو…لەو رۆژگارەوە مەسەلەی بە کوردی پەتی نووسین و بژارکردنی زمانی کوردی لە وشەی بێگانە سەری هەڵدا و بایەخی پێدراوە… ئەمە بە گشتی بوو بە جۆری ناسک و سەرکەوتوانەی شێوازی شاعێر بۆ تەڕ و پاراوی زمان و کوردیی پەتی و وشەی ئاوازداری کوردی و هەمیش روونی واتا و مەبەست. ».  
۶) پێموا نەبوە کە ئەم بەراوردکارییە لە بەهرە ئەدەبی-جوانیناسی-بۆتیقاکانی نالی و پاش نالی کەم بکاتەوە، بەڵکوو خواستوومە لەم وتارەدا ئەو پارادۆکسە روون بکەمەوە کە گوایێ «گڕکانی نالی و تەقینەوکەی پاش نالی، تەنگی بە شێعری هۆرامی‌هەڵچنی و یان دا تەپی و یان لە مەولەویدا کۆتایی پێهات و…»، لەم گوزارەدا، ئەم رەوتە دەگاتە«عەرشی عێزەت» و «مەولەوی» و «پاش و مەولەوی» دا دەبەزێتە«فەرشی زێلەت». ئامانجی هەڵسەنگاندنی ئەم وتارەش ئەوە بووە کە روون بکاتەوە، دەرەنجامی‌بۆچوونەکان پێچەوانەن.
۷) ئەگەر ئەم ترۆپکە فەرزییەگەلە بەراست بزانین کە بزاڤی شێعری مەولەوی و پاش مەولەوی، تەنگی پێهەڵچنراوە، داتەپێوە و پووکراوەتەوە یان کۆتایی پێهاتوە. ئەوا «مەولەوی» دەبێتە شاعێرێکی خەسراو و بێ بەهرە و مراوی ، کە هزرێکی «نەزۆک» و زوانێکی «قسر»ی هەبووە و نەیتوانیوە پاش خۆی روڵێکی ئەرێنیی لە شێعردا ببێت، خۆ هیچ بەڵگەیەک ئەمە ناسەلمێنێ، دەقەکان دەڵێن کە مەولەوی شاعێرێکی کاریزما، خاوەن شێواز و دیوانەکەی شاکار و لووتکەی ئەدەبی بوە و لە سوورەت و سیرەتی شاعێرانی سەردەم و پاش خۆی و ئەمێستاکەش، کاریگەری بەرچاو و هەست پێکراوی داناوە.
دەرەنجام:
 بە پێچەوانەی کاریگەریی جەوهەری و بنەمایی شێعری بەردەوامی‌هۆرامی‌لە سەر شۆڕشی تازەگەری گۆران، بۆ خودی هۆرامی‌ئانتی تێزێکی(دژواز) دەنوێنێ. بە هۆی ئەو چەپکە خسڵەتانە وەک قابێلییەتی دەنگ تەوەری، ئەندامیی و وردەکاری و فرەچەشنیی ئەدەبی  کە تێیدا دەبینرێت، هەم شێعرەکەی، نەگۆڕ مایەوە و گۆڕانکاری نوێی نەگرتە خۆی و هەمیش شاعێرانمان بە هۆی جەزبەی هێژمونی شەپۆلەکانی شێعری تازەی سۆرانی، غافڵ بوون لە پڕۆسەی گۆڕانکاری بنەمایی. سەرەڕای ئەمانە شێعری تازەی هۆرامی، لە دوو قۆناغدا کەوتوەتە سەر رێچکەی هەبوون و ئەمەش تەعبیرە لە حوزووری بەرچاوی ئەم رەوتە:
الف) قۆناغی رێسا شکێنی بڕگە ، کە دەبێتە حە‌ڵقەی نێوان شێعری ئەوسا و ئێستای هۆرامی.
ب) قۆناغی سەرەکی دەسپێکی شێعری ئەمڕۆ بە تەئسیر لە قۆناغی پێشوو. ئەم مینی قۆناغانەش دوایی سەریان هەڵدا: تەجرۆبەیەکی‌ تازەتر، شێعری «سزاو ئەنە نەیاوای» (سەرەتاکانی ۱۳۶۰ ک.ه)، ساکاری و قووڵبوونەوەی شێعر، «شێعرێ عالێ» (دەهەی ۱۳۷۰ ک.ه) ، روانگەی شێعر بۆ شێعر، «زە‌ِرنە‌و ئاسۆی، ۱۳۷۸-۱۳۷۷ و ورپڕای گەچ و تە‌ختە‌ی و…» و… (سەرەتاکانی ۱۳۸۰ ک.ه تا…) ، و پڕۆسەی بەردەوام بوون .  

پەراوێزەکان:
۱- لە بنەمادا دیالێکتیک وشەیەکی فەلسەفییە لە رەگناسیدا ئەم وشە بە مانای شێوازی وت و وێژە و بە کەسانێک کە سەر بابەتێک باسی درێژخایەن ئەکەن یان زوانزان و قسەکەرێکی بە توانان کە پێیان دەڵێن «دیالێکتیسین»، بەڵام لێرەدا مەبەست نە ئەم مەدلوولەیە و نە واتا فەلسەفییەکەی، بەڵکوو مانای «بزاڤ، جمە و جووڵە و گۆڕان»ی لێوەرگیراوە. جمە و گۆڕانێک کە لە هەموو عالەمی‌کەوندا و لە هەموو دیارەکاندا، وجوودی هەیە و ئەمەش لە نەفسدا دەبێتە بناغەی دیالێکتیک. (ژرژ پولیتسر، اێول مقدماتی فلسفە، ل ۱۲۱ )
۲- تەشک و دلێنە» هۆرامین‌هاوترازن بۆ فۆڕم و ناوەڕۆک.
۳- ئەمەش ئەو حەوت قۆناغە لە شێعری هۆرامیدا:
الف) قۆناغی «سەرهەڵدانی شێعری هۆرامی»، (دەهەکانی سەدەی هەوەڵی ک.م). شێعری«هورمزگان» و «ماریفەتوو پیرشالیاری، ماریفەتی پیرشالیار» و…  
ب) «یارسان، وێنای شێعری ئایینیی هۆرامی»، (نیوەی دوەمی‌سەدەی دوەم تا سەدەی یازدهم ک.م).                                                     
ج) قۆناغی بێسارانی نموودی «بزاڤ و داهێنان)»، (سەدەی ۱۲-۱۱ ک.م).
د) ێەیدی هورامی، رێچکەی«بەردەوامی‌و فرە دەنگی»، (سەدەی ۱۳-۱۲ ک.م).
ه) مەولەوی تاوەگۆزی، رەوتی «هارمۆنیای فۆڕم و ناوەڕۆک» (سەدەی ۱۴-۱۳ ک.م)..
و) پاش مەولەوی (سەدەی ۱۴ و دوایی) و بەردەوامی‌شێوازی کلاسیک.
ز) دەسپێکی نوێخوازی شێعری ئێستای هۆرامی.           بۆ زانیاری زۆرتر بڕواننە محمدپور عادل، تەرح، ل (۹) و (۲۱)
۴- * الف) محەمەد حەمە باقی، نالی کێیە و چۆن بۆی بنواڕین، زرێبار ل ۲۳۶- ۲۳۵،  ب) د.مارف خەزنەدار، لە بابەت مێژووی ئەدەبی کوردی، ل ۸۸، بەغداد ۱۹۸۴ ز و… کە بۆ نووسەری ئەم دێڕانە سەرچاوە و ژێدەرێکی سەرەکی بوون و خوێندنەوەیان لە سەر کراوە. لەم راستاشدا وتارگەلێکی تر نووسراون: ۱- فەرزاد میرئەحمەدی، لە سیروانی ژمارە(۴۰)، «شێعری‌هاوچەرخی هەورامان»: شێعری هۆرامی‌لە مەولەویدا پەنگ دەخواتەوە و زنجیرە شێعرییەکە دەپچڕێت  و وەک شێعری زاراوەی سۆرانی دەوام ناکات و لە دونیای شێعریدا نوقم دەبێت و… ۲- رەوف مەحموودپوور لە سیروانی ژمارە (۷۶۲) و شرۆڤەی رەوتی ئەدەبی پاش نالی و مەولەوی، پێگەی رەڕنەی ئاسۆ، پێیوایە: لە دیالێکتەکەی (هەورامی) بەو هەموو پێشینە دەوڵەمەندەوە دووچاری وەستان و تەنگەتاوی و تەنانەت قەیران و داتەپانیش‌هات ئەمە خەسارێکی گەورەیە لە ئەدەبی کوردیدا ۳-  و چەند وتاری تر…
۵- یعقوبی عبدالخالق، زریبار ژ (۸۰-۷۹)، ل ۳۰
۶- د. عەبدوڵڵا خدر مەولوود، ل (۱۹)
۷- رەوف عوسمان، وەرزنامەی زرێبار ژ (۸۰-۷۹) ل ۱۳۸
۸- محەمەد حەمە باقی، هەمان ل ۲۳۵
۹- خەزنەدار د. مارف، ل ۸۸
۱۰-نالی دیوان، ل ۳۹
۱۱ هەمان محەمەد حەمە باقی، ل ۲۳۶-۲۳۵
۱۲- نالی دیوان، ل ۱۰۷
۱۳- دیوانی نالی، ل ۵۷۷
۱۴- هەمان محەمەد حەمە باقی، ل ۲۳۶ و دیوانی نالی ل ۵۷۷
۱۵- هەمان سەرچاوە، ل ۲۳۶- ۲۳۵
۱۶-  خەزنەدار د.مارف، ل ۹۱
۱۷- محەمەد حەمە باقی، ل ۲۳۶
۱۸- دیوانی نالی، ل ۶۰۳
۱۹- شمیسا د.سیروس، انواع ادبی،انتشارات فردوس، ل ۲۲۵، تهران چاپ سوم ۱۳۷۴ ک.ه
۲۰-غیاسی د محمد تقی، نیمایوشیج، ل ۱۰۶- ۱۰۴
۲۱- حقوقی محمد، ل ۱۲۷
۲۲ –  هەمان محەمەد حەمە باقی، ل ۲۳۶-۲۳۵
۲۳-  هەمان محەمەد حەمە باقی، ل ۲۳۶-۲۳۵
۲۴- هەمان سەرچاوەی پێشوو ل ۲۳۶-۲۳۵
۲۵- خەزنەدار د.مارف، ل ۹۲
۲۶-حەمە حەمە ئەمین قادر(کاکەی فەلاح)، ل(۳۵-۳۴)
۲۷- دیوانی نالی، ل ۱۳۱
۲۸- دیوانی مەولەوی، ل۲۷۴
۲۹- حەمە حەمە ئەمین قادر(کاکەی فەلاح)، ل(۴۷)
۳۰- مراوی‌هاوسەنگی وشەی (عقیم)ە لە فارسی و عەرەبیدا، لە ناوچەی هەجیجی هۆرامان باوە، دەستەواژەیەکە پێکهاتە لە مر(لە رەگی مردن)+ئاو+ی نسبت، یانی پیاوێک کە ئاو مردوو بێ و منداڵی لێ نەکەوێتەوە.
۳۱- بڕواننە: ۱- کتێبی رەنگاڵە ل (۷) ۲- کتێبی تەرح ل (۱۷۳) ۳- وەرزنامەی زرێبار، ژ (۷۶-۷۶)، ل (۶۱)
۳۲- عوسمان محەمەد هۆرامی‌لە ساڵەکان (۱۹۷۲ ز) دەستی کردوە بە دانانی دەقی رێساشکێنی(۵+۵) بڕگەی شێعری هۆرامی، لە گۆڤاری نووسەری کورد(«گۆرانییە نەمرەکاما ماچمێ، ۱۹۸۱ ز و وەشەسیاییما جە گەردوونی فراوانتەرا، ۱۹۸۳ ز) چاپ و بڵاو کراونەتەوە. «سەرچەمە و عەشقی نەژادی» شێعرێکی درێژ لە (۱۴) بەنددا لە گۆڤاری زرێباری ژ (۱۸-۱۷ی جۆزەردانی ساڵی (۲۰۰۱ ز/۱۳۸۰ی ک.ه) چاپ و بڵاوکراوەتەوە هەر لە راستای بەردەوامی‌شێعروتنەوەی بەم شێوازە لە رێکەوتی (۱/۵/۲۰۰۹)، (۱۵) پارچە شێعری درێژی دەسنووسی دراون بە من و لە ئارشیودا مەوجوودن، دوور نیە کە زۆربەی شێعرەکانی بەلای خۆیەوە ئارشیو کرابێت.
۳۳- جگە ئەو دەقانە لەو شاعێرانە کە خاوەن دەق بوون و ئاماژەمان پێدا و ئێستاش بەردەوامن، چەند دەقی چاپ کراومان لە نێوان ساڵەکان(۸۴ تا ۹۲ ک.ه) هەیە: وەک کۆشێعری هەسارێوە وەرم زڕیا(۲۰۱۲ ز) لە رەوف مەحموودپوور، هەنگی رۆح (۱۳۸۴ک.ه) و‌هاوار و بێدەنگیم (۱۳۸۷ ک.ه)، لە سابیر سەعیدی، کۆمەڵە شێعری ئەمڕۆی پاوە و هۆرامان (۱۳۸۷ ک.ه) و بەسەی جگەرێ غەریویەنە وەگێڕدراو لە فارسی بۆ هۆرامی، ئاشنا عەباس مەنش (۱۳۹۲ ک.ه)، هەناسەی کاڵ (۱۳۹۰ ک.ه) و و دەفتەرێکی تازە بە ناو سۆسکە قەتیسەکا (زستانی ۱۳۹۲ ک.ه) لە سابیر عەزیزی، شارۆ رۆشنایی (۱۳۹۱ ک.ه)، ئومید  لەحەبیبی، پژگیا (۲۰۱۳ ک.ه)، لە نامێق هۆرامی‌و… رەنگە بەرهەمی‌تازەتریش چاپ کرابێت و من ئاگام لێیان نەبێ… بەڵام ئاگادار هەم هەندێ شاعێر ئەمێستاکە خەریکی ئامادەکردنی دەفتەرە شێعرن کە باری بۆتیقا و فەنی شێعرەکەیان چی بێ و چۆن بێت ئەوە دوایی بخوێنرێتەوە و ئەنجا بڕیاری لە سەر بدرێت.

سەرچاوەکان:
-حقوقی محمد، شعر نو از اغاز تا بە امروز، شعر افسانە نیمایوشیج ، نشر روایت، تهران ۱۳۷۱ ک.ه
-حەمە حەمە ئەمین قادر(کاکەی فەلاح)، کاروانی شێعری نوێی کوردی، ب یەکەم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد، بەغداد، ۱۹۷۸ ز
-د. عەبدوڵڵا خدر مەولوود، لێکۆڵینەوەیەک لە شێعرە ئاییینی و سۆفیگەری و فەلسەفییەکانی نالی، چاپخانەی ئاراس، هەولێر ۲۰۰۷ ز
-ژرژ پولیتسر، اێول مقدماتی فلسفە، وەرگێڕان جهانگیر افکاری، تاران ۱۳۵۸ ک.ه
-رەوف عوسمان، کاریگەرێتی دەقەکانی قورئان لە هۆنراوەکانی نالیدا، زرێبار ژ (۸۰-۷۹) ل (۱۳۸)، پاییز و زستانی (۱۳۹۱)، تایبەت بە نالی
-سەجادی عەلائەدین، مێژووی ئەدەبی کوردی، چاپخانەی مەعارێف، ۱۹۵۲/۱۳۷۱ک.
-شمیسا د.سیروس، انواع ادبی، انتشارات فردوس، ل ۲۲۵، تهران چاپ سوم ۱۳۷۴ ک.ه
-شێعری‌هاوچەرخی کوردی هۆرامی‌لە…وەرزنامەی زرێبار، ژ ۷۶-۷۵، زستانی ۹۰
– غیاسی د محمد تقی، شعر عبدالله تاهێر و کنیزک از نیمایوشیج، درامدی بر سبک شناسی ساختاری ل ۱۰۶- ۱۰۴
– گۆران عەبدۆڵڵا، بەهەشت و یادگار، ، چاپخانەی کامەرانی ۱۹۷۱ ز
-مارف خەزنەدار، لە بابەت مێژووی ئەدەبی کوردی، بەغداد ۱۹۸۴ ز
-محەمەد حەمە باقی، نالی کێیە و چۆن بۆی بنواڕین، زرێبار ژ (۸۰-۷۹) ل (۱۳۸)، پاییز و زستانی (۱۳۹۱)، تایبەت بە نالی
-محەمەدپوور عادڵ، تەرح، جریان شناسی شعر کُردی هورامی…، نەشر ئێحسان، ل (۲۱)، تاران، ۱۳۹۲ی ک.ه
-مودەڕڕێس عەبدولکەریم و فاتح مەلاکەریم، دیوانی شێعری نالی، مرکز نشر و ئەدەبیات کوردی، ارومیە، ۱۳۶۴ ک.ه
-مودەڕڕێس مەلا عبدالکە‌ریم، دیوانی مەولەوی، پەخشکاری کوردستان، ۱۳۷۸ ک.ه

یک دیدگاه

  1. مامۆساگیان؛دەست وەش بۆ… فرە بەهرەما بەرد… دەخیلت بم؛ نەخیلی یا رۆتابی؟ … وەها شیرین و سینە نەرم و دڵڕق … نالی… دەخیل؛نەخیل؛ڕۆتاب؛ عەرەبین

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

1 × سه =

قالب وردپرس پوسته وردپرس