دوشنبه , ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۷
خانه / بابه تی کوردی / دیتن باوه‌ڕکردنه/فه‌رزاد حه‌سه‌نزاده‌‌

دیتن باوه‌ڕکردنه/فه‌رزاد حه‌سه‌نزاده‌‌

    ئەم وێنەیە کە له‌ مۆزه‌خانه‌ی یادی هۆلۆکاست له‌ ئه‌مریکا دانراوه،‌ لە ساڵی ۱۹۴۵دا گیراوە و سەربازانی بەدیلگیراوی ئەڵمانی لە کەمپێکی سەربازیی ئەمریکیدا نیشان ئەدات کە خەریکی دیتنی فیلمێکی داکیۆمێنتین. فیلمەکە سەبارەت بە کردەوەی نامرۆڤانەی نازیەکانە لەمەڕ بەدیلگیراوان له‌ شه‌ڕی جیهانی دووهه‌م لە کەمپەکانی کوشتار و ئەشکەنجەدا. سەربازانی بەدیلگیراوی ئەڵمانی ناچار کراون به‌شێوه‌یه‌کی ڕاسته‌وخۆ له‌گه‌ل جه‌نایه‌ته‌کانی ڕژیمی‌نازیدا ڕووبه‌ڕوو ببنه‌وه‌. لە وێنەکەدا کاریگەریی فیلمەکە بەسەر سەربازەکانەوە دەبینین. دیارە کە سەیرکردنی ئەم دیمەنە دزێوانە زۆر دژوار بوە بۆیان. بەڵام پرسیار ئەمەیە: ئایا ئەم سەربازانە خۆیان بەشێک لەم تاوانانه‌ نەبوون؟ ئەم دیمەنانەیەن بەچاوی خۆیان نەدیوە؟ لێی ئاگادار نەبوون؟ که‌واته‌ ئه‌ی بۆ به‌ دژواری و سه‌رسووڕمانه‌وه‌ له‌گه‌ل ئه‌م دیمه‌نانه‌دا ڕووبه‌ڕوو بوونه‌ته‌وه‌؟!    

    له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌واڵه‌کانی ڕۆژانه‌ی شه‌ڕ به‌شێوه‌ی فیلمی‌داکیۆمێنتی له‌ سینه‌ماکانی ئه‌مریکادا نمایش ده‌کرا و ملیۆنها که‌س ده‌یانبینی. له‌ ڕاستیدا بینین هه‌مان بڕواکردنه‌. زۆربه‌ی کات ته‌نیا شتێک که‌ بتوانێ کاریگه‌ریی به‌هێزی هه‌بێت له‌سه‌ر هه‌ست و باوه‌ڕی مرۆڤ و جێگای حاشای بۆ نه‌هێڵێته‌وه‌، به‌ڵگه‌یه‌ک یا وێنه‌یه‌که‌‌‌ که‌ مرۆڤ به‌چاوی خۆی بیبینێت.

کاتێک کاره‌ساته‌ دڵته‌زێنه گه‌وره‌کان به‌شێوه‌یه‌کی فه‌رمی‌له‌ لایه‌ن سیسته‌مێکی سته‌مکاره‌وه‌ و له‌ پشت درگا به‌سراوه‌کانه‌وه‌‌ و دوور له‌ چاوی‌ کۆمه‌ڵگا ئه‌نجام ئه‌درێن، ته‌نیا شێوه‌ی به‌رنگاری له‌گه‌لیاندا تێکشکاندنی ئه‌م درۆ و فریبه‌ و ئاشکرا کردن و زڕاندنی ئه‌م کرده‌وانه‌یه‌. ئه‌گه‌ر گوێچکه‌کان نابیسن، با چاوکان ببینن.

    ده‌بێ ئه‌وه‌ بزانین که‌ هه‌موو سه‌ربازانی ئه‌ڵمانی ئه‌ندامی‌حیزبی نازی نه‌بوون. دژایه‌تیه‌کی گرنگ له‌ نێوان نازیه‌کان و به‌دوانه‌چوانی بیرۆکه‌ی نازی که‌ به‌هۆی نیشتمانپه‌روه‌ریه‌وه‌ شه‌ڕیان ده‌کرد له‌ ئاڵماندا بوونی نه‌بوو. هه‌ندێک له‌ سه‌ربازه‌کان نازی بوون، هه‌ندێکیشیان ته‌نیا ده‌یانویست تۆڵه‌ی په‌یمانی وێرسای (به‌ڵێننامه‌یه‌کی ئاشتی که‌ له‌ ساڵی ۱۹۱۹ له‌ نێوان ئه‌ڵمان و وڵاتانی‌هاوپه‌یمان واژۆ کرا و دژ به‌ ئه‌ڵمان بوو) بستێننه‌وه‌. هه‌ندێکی دیکه‌ ده‌یانویست وڵاته‌که‌یان به‌ قه‌د فه‌ڕانسا و بریتانیا پێگه‌ و ده‌سه‌ڵاتی له‌ ئۆرووپادا هه‌بێت. ئه‌وانی دیکه له‌ ڕووی ناچاریه‌وه‌ ‌ له‌م شه‌ڕه‌دا به‌شدار بوون.

    هۆلۆکاست و کۆمه‌ڵکوژیی جووله‌که‌کان ته‌نیا لایه‌نێک له‌ هۆکاره‌کانی شه‌ڕی جیهانیی دووهه‌م بوو. لایه‌نه‌کانی دیکه بریتی بوون له‌‌ شه‌ڕ و ململانێ بوو بۆ خاک و ده‌سه‌ڵات. هه‌ستی ناسیوناڵیستیی به‌هێز و شه‌ڕ بۆ په‌ره‌پێدانی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، له‌و سه‌رده‌مه‌دا شتێکی ئاسایی بوو.

    مێژوونووسانی نوێی ئەڵمانی باس له‌وه‌ ده‌که‌ن کە زۆربه‌ی جه‌ماوه‌ری سیڤیلی ئەڵمانی بەتەواوەتی لە کۆمەڵکوژیی جوولەکەکان (سلاوەکان، کەمەندامە دەروونیەکان و …) ئاگادار بوون، بەڵام بەوردی سەبارەت بەوەی کە لەم کەمپانەدا چی دەقەومێت زانیاریان نەبوو. ژمارەیەکی زۆر لە سەربازەکان ئەم کۆمەڵکوژیەیان دیبوو و لەکاتی گەڕانەوەیان بۆ ماڵه‌وه‌ گێڕابوویانەوە بۆ بنه‌ماڵه‌ و بۆ خه‌ڵکی ئاسایی.

    له‌ ڕه‌وتێکی ئاساییدا جوولەکەکان کۆدەکرانەوە و بەکۆمەڵ دەگوێزرانەوە بۆ کەمپەکان. ئەم پرۆسە شتێک نەبوو کە بشاردرێتەوە و جەماوەر نه‌یبینێت. تەنانەت هەندێک لەم کۆمەڵکوژیانە لەبەرچاوی خەڵکدا ڕوویان ئه‌دا. هه‌روه‌ها شارۆمه‌ندانی ئه‌ڵمانی گوێگری وێستگه‌کانیی ڕادیۆ بیانیه‌کان بوون که‌ به‌ڕوونی باسی کۆمه‌ڵکوژیی جووله‌که‌کانیان ده‌کرد. هه‌ندێک خه‌ڵکی ئه‌ڵمان دژ به‌م‌  کرده‌وه‌ نامرۆیانه‌ بوون و دژایه‌تیی خۆیان ده‌رده‌بڕی. بزووتنه‌وه‌ی به‌رنگاریی “ڕۆزی سپی” له‌ ئه‌ڵمان زۆر به‌ناوبانگ بوو. ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌‌ دژبه‌ کوشتنی سه‌دهاهه‌زار جووله‌که‌ پروپاگه‌نده‌ی ده‌کرد و بڵاڤۆکی بڵاو ده‌کرده‌وه‌. به‌ڵام ئه‌ندامانی ئه‌م بزووتنه‌وه‌ ده‌سبه‌سه‌ر کران و له‌سێداره‌ دران.

German soldiers react to footage of concentration camps, 1945 2

    پرۆگرامی‌نازیسڕینه‌وه (‌ Denazification) که‌ به‌شێک له‌ سیاسه‌تی‌هاوپه‌یمانان پاش ته‌واو بوونی شه‌ڕ بوو پرۆگرامێکی ئیجباری بوو بۆ له‌ناو بردنی پاشماوه‌ی بیرۆکه‌ی نازیسم، واته‌ پاککردنه‌وه‌ و سڕینه‌وه‌ی وڵات و کۆمه‌ڵگای ئه‌ڵمان و ئۆتریش له‌ پاشماوه‌کانی حکوومه‌تی نازی و هه‌ر چه‌شنه‌ ئیدیۆلۆژیی ناسیۆناڵ سووسیالیسم. . ئه‌م پرۆژه‌یه‌ پاش ته‌واو بوونی شه‌ڕی جیهانیی دووهه‌م و به‌ پێی په‌یماننامه‌ی پۆتسدام‌هاته‌ ئه‌نجام و بریتی بوو له‌ چاکسازیی کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی، که‌لتوور،میدیا، سیسته‌می‌دادوه‌ری، ژێرخان، ئابووری و ڕامیاری.

    ئه‌م پرۆگرامه‌ پێک‌هاتبوو له‌‌ سه‌ردان و چاوپێکه‌وتنی خه‌ڵک له‌ که‌مپه‌کانی هۆلۆکاست، نمایشکردنی پۆستری کوژراوه‌کان و ئه‌و که‌سا‌نه‌ی به‌ده‌ستی نازیه‌کان له‌‌ شوێنه‌ گشتیه‌کاندا له‌سێداره‌ درابوون. هه‌روه‌ها ناچار کردنی سه‌ربازه‌ ئه‌ڵمانیه‌کان‌ به‌ دیتنی فیلمی‌داکیۆمێنتی سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵسوکه‌وتی نازیه‌کان له‌ مه‌ڕ جووله‌کاندا.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

5 × 5 =

قالب وردپرس پوسته وردپرس