یکشنبه , ۲۸ مرداد ۱۳۹۷
خانه / به شی ئه ده بی کوردی / سێروانتێس، یان ره‌خنه‌ی خوێندنه‌وه‌(به‌شی کۆتایی)/ کاڕلۆس فۆئێنتێس/و:بریا کاکه‌‌سووری

سێروانتێس، یان ره‌خنه‌ی خوێندنه‌وه‌(به‌شی کۆتایی)/ کاڕلۆس فۆئێنتێس/و:بریا کاکه‌‌سووری

6036_632

دابه‌زینی زینده‌خه‌ونه‌كانی دۆن كیشۆت بۆ ناو ڕاستایه‌تی، خه‌یاڵ كردن له‌و ده‌ستێنێته‌وه. له ناو دنیای دۆكه‌كان ئیتر ئه‌و پێویستی نییه خه‌یاڵی دنیای ناڕاستی بكات. كه‌وابوو مانای خوێندنه‌وه چیه؟ مانای كتێبه‌كان چیه؟ كه‌ڵكی ئه‌وانه چیه؟ له‌مه‌ به دواوه هه‌مووی خه‌فه‌ته و سه‌رساوینه‌وه: سه‌یر ئه‌وه‌یه كه دۆن كیشۆت ڕاست له‌و كاته‌دا له ئیمانی خۆی بێ‌به‌ری ده‌بێ كه دنیای خوێندراوه‌كانی له دنیای ڕاستایه‌تی‎دا پێ پێشكه‌ش ده‌كه‌ن. تێپه‌ربوونی چاره‌نووس‌سازی دۆن كیشۆت له قه‌سری دۆكه‌كانه‌وه، ده‌رفه‌تی ئه‌وه به سێروانتێس ده‌دا كه پاشكۆیه‌كی سێ لایه‌نه له خوێندنه‌وه بخاته ناو ڕه‌خنه‌ی خۆی له خوێندنه‌وه. هه‌وه‌ڵ وێنای دۆن كیشۆته له به‌راوه‌ردی حه‌ماسییه له نێوان خوێندراوه‌كانی و ژیانی‎دا. ئه‌مه بڕوایه‌كه له كتێبه‌كان به‌دی‌هاتووه و ڕه‌وشتی ئه‌و له خوێندنه‌وه‌ی كتێبه‌كان‏دا ئه‌وه‌ی دیاری كردووه. تا ئه‌و كاته‌ی ئه‌م به‌راوه‌رده زه‌ینییه سه‌رتر بێ، دۆن كیشۆت له‌هاوژینی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی له ده‌ره‌وه‌ی دنیایی خۆیه‌تی، گرفتێكی نییه: هه‌ر ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ی كه ڕاستایه‌تی له‌گه‌ڵ خوێندراوه‌كانی ئه‌و یه‌ک ناگرێته‌وه، گه‌لێ جار هه‌لی بۆ ده‌ڕه‌خسێنێ بۆچوونێکی‏وا که‌ به‌رهه‌می‌خوێندراوه‌كانیه‌تی به سه‌ر ڕاستایه‌تی‏دا دایسه‌پێنێ. به‌ڵام كاتێ كه ئه‌وه‌ی ته‌نیا په‌یوه‌ندی به خوێندراوه‌ یه‌ك‏لایه‌نه‌كانی ئه‌وه‌وه ده‌بێ‌هاوسه‌نگی خۆی له ناو ڕاستایه‌تی‏دا په‌یدا ده‌كا، وه‌هم تێك‏ده‌ڕووخێ. یه‌ک‎پارچه‌یی  حه‌ماسه‎خوێنی له به‌رانبه‌ر لێک‎هه‌ڵپچڕاوه‌یی ڕاستایه‌تییه‏مێژویی‌یه‌كان تێك‏ده‌شكێ. دۆن كیشۆت ده‌بێ ئه‌م ڕاستایه‌تییه مێژووییه تێپه‌ڕێنێ هه‌تا بگات به ڕاستایی سێهه‌م و دیاریکه‌رێک كه سێروانتێس باسی ده‌كا: ڕاستایی خودی ڕۆمان، سه‌نتێزێك له مابه‌ینی ڕابردوویه‌ك كه دۆن كیشۆت له ده‌سی داوه و ئێستایه‌ک كه ئه‌و تێداده‌با.

   دۆن كیشۆت كه پاڵ‏تێوه‌نراوه‌ته ناو مێژووه‌وه، له هه‌ر هه‌لێك بۆ كرده‌وه‌یه‌كی خه‌یاڵی بێ‌به‌ش ده‌بێ. ئه‌و دیده‌نی پیاوێك به ناوی دۆن گینارت ده‌كا، كه دزێكی ناو به ده‌ره‌وه‌ی ده‌ورانی سێروانتێس بووه. ئه‌م گینارته، كه ناوی به نێوچاوانی مێژووه‌وه‌یه، له هێندی ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاواوه كاری قاچاغی ده‌كرد و له ژێره‌وه مه‌ئمووری هوگنۆكانی فه‌ڕانسه له ده‌وره‌ی كوشت و كوشتاری سێن بارتلمی(۲۲) بوو. دۆن كیشۆت له په‌نای ئه‌م پیاوه و مێژوویی بوونی ئاشكرای ئه‌و، وه‌كوو زه‌مانێك كه بڕوانێته تێكهه‌ڵچوونێكی ده‌ریایی له قه‌راغه‌كانی بارسلۆن‏دا (بێ‏ئه‌وه‌ی له‌ودا به‌شداری بكات)، ده‌بێ به شایه‌دێكی ئاسایی ڕووداو و، كه‌سایه‌تییه ڕاسته‌كان. سێروانتێس ئه‌م به‌شانه‌ی كتێبه‌كه له ته‌مێكی سه‌یری ماته‌مین و بێ‎هومێدی ده‌ئاڵێنێ. نه‌جیب‏زاده‌ی پیر، كه بۆ هه‌میشه له خوێندنه‌وه‌ی دنیا به‌ جۆر‌ی حه‌ماسه بێ‌به‌ش بووه، ده‌بێ له‌گه‌ڵ دوایین هه‌ڵبژاردنی خۆی ده‌سته‌ویه‌خه بێ: هه‌بوون له ناو ماته‌می‌ڕاستایه‌تی، یان بوون له ناو ڕاستایه‌تی ئه‌ده‌بیات: ئه‌م ئه‌ده‌بیاته، ئه‌ده‌بیاتێك كه سێروانتێس دایهێناوه، نه‌ك ئه‌ده‌بیاتی كۆنه‌ی به‌رانبه‌رکراوی یه‌ك‏مانایی كه دۆن كیشۆت له ناو ئه‌وه‌وه هه‌ڵقوڵاوه.

   داستایۆسكی ڕۆمانی سێروانتێسی پێ “ماته‌مبارترین ڕۆمانه‌كانه”. نووسه‌ری ڕووس كه‌سایه‌تی “پیاوچاك”، شازاده‌ی گه‌وج، میشكینی وه‌رگرتووه. ئه‌وساكه ڕۆمان ده‌گاته كۆتایی، شۆڕه‌سواری به ئیمان، به‏ڕاستی سیمای غه‌ماوی خۆی وه‌ده‌س هێناوه. چونكه، هه‌روه‌ك داستایۆسكی ده‌ڵێ، دۆن كیشۆت گرفتاری نه‌خۆشینێكه: “نوستالژیای ڕاستی خوازی.”

   ئه‌م ڕسته‌یه ده‌بێ ئێمه خاو كاته‌وه. له كام ڕاستی خوازی ده‌دوێین؟ ڕاستی‌خوازی ڕووداوه وه‌دینه‌هاتووه‌كانی له‌گه‌ڵ جادووبازه‌كان، شۆڕه‌سوارانی ئاواره و دێوه شه‌ڕخوازه‌كان؟ به‏ڕاستی ئاوایه. پێش له‌مه، هه‌رچی ده‌نووسرا ڕاست بوو… ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر خه‌یاڵ و وه‌همیش بوایه‌. له نێوان وتار و كرده‌وه له حه‌ماسه‌دا مابه‌ینێك نه‌بوو. ئورتگای كاست(۲۳) ده‌ڵێ: “بۆ ئه‌ره‌ستوو و سه‌ده‌كانی ناوین هه‌ر شتێك كه دژایه‌تییه‌كی ده‌روونی گه‌وره‌ی تێدا نه‌بوایه بۆی هه‌بوو ببێ. بۆ ئه‌ره‌ستوو سه‌نتوور(۲۴) هه‌بوو، به‌ڵام لای ئێمه وانییه، چونكه ژین‏ناسی شتی‏وا هه‌ڵناگرێ.”

   ئه‌مه شتێكه كه دۆن كیشۆت زۆری له حه‌سره‌ت‏دایه: ڕاستی‌خوازییه‌كی بێ‏دژایه‌تی ده‌روونی. زانستی نوێ، كه‌ڵكه‌ڵه تازه‌كان، و هه‌ر به‌‏شك بوونێك كه بڕوای شۆڕه‌سوار خووی گرتووه به خوێندنه‌وه‌ی تاک و، نوێنه‌ری خوێندنه‌وه‌ی ئیزندار، كۆنه و په‌ككه‌وتوو بكات، ڕێگا له دۆن كیشۆت ده‌گرێ و بناخه‌كانی خه‌یاڵاوی ئه‌و له‌ق ده‌كا. به‌ڵام له سه‌رووی هه‌موو شتێكه‌وه ئه‌وه‌ی به‌ردی بناخه‌ی ڕاستی‌خوازییه کۆنه‌که‌ی وا دۆن كیشۆت حه‌سره‌تی بۆ ده‌خوا تێك‏ده‌ڕووخێنێ، خوێندنه‌وه‌ی زۆره، خوێندنه‌وه قه‌ده‌غه‌ كراوه‌كانی كه ئه‌و بۆته بابه‌تیان.

   دۆن كیشۆت هزری خۆی وه‌ده‌س ده‌خاته‌وه. ئه‌مه بۆ پیاوێكی وه‌ك ئه‌و ئه‌وپه‌ڕی شێتییه، خۆكوژییه. ئه‌و وه‌خته‌ی كه ئه‌و “ڕاستایه‌تی” دیاری‏كراو قه‌بووڵ ده‌كا، وه‌كوو‌هاملێت مه‌حكووم به مه‌رگ ده‌كرێ. به‌ڵام دۆن كیشۆت له ژێر سێبه‌ری هه‌بوونی خوێندنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه كه سێروانتێس له ڕه‌وتی دۆزینه‌وه‌ی ڕۆمانی نوێ‏دا ئه‌وی خوڵقاندووه، ژیانێكی دیكه‌ی بۆ دروست ده‌بێ: هیچ شتێك بۆ ئه‌و نامێنێته‌وه مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی هه‌بوونی خۆی بسه‌لمێنێ، نه‌ك ته‌نیا و ته‌نیا له خوێندنه‌وه‌دا كه بوونێكی سه‌ره‌تایی به‌و داوه، به‌ڵكوو له خوێندنه‌وه‌هایه‌كی زۆردا كه ئه‌وی له‌و هه‌بوونه بێ‌به‌ش كردووه. دۆن كیشۆت ژیان له ڕاستایه‌تییه‌كی حه‌سره‌تاوی‏دا و به‌ستراو به‌ به‌راوه‌ردكردنه‌وه له كیس ده‌دا، به‌ڵام ژیانێكی هه‌میشه‌یی هه‌یه، له كتێبه‌كه‌ی‏دا و ته‌نیا له كتێبه‌كه‌ی‏دا.

   به‌م هۆیه‌وه‌یه كه دۆن كیشۆت له‌ ئیسپانیایی‎ترین ڕۆمانه‌کانه‌. جه‌وهه‌ری ئه‌و ون بوون، ده‌س‌نه‌دان و تامه‌زرۆییه‌كی به‎تین بۆ چیانه‌یه، وه‌ئاگاهاتنێكی غه‌ماویه له‌وه‌ی ده‌یتوانی ببێ و قه‌تحێن نه‌بووه، له به‌ربه‌ره‌كانێ له به‌رانبه‌ر ئه‌م بێ‌به‌شیه، سه‌لماندنی هه‌مووی هه‌بوون له مه‌ڵبه‌ندی خه‌یاڵ‎كردن‏دا، له‌ جێگایه‌کدا كه ئه‌وه‌ی ناتوانێ له ڕاستایه‌تی‏دا هه‌بوونی ببێ، ڕاست به هه‌ر هۆی ئه‌م وه‌پشت‏گوێ خستنی ڕاستییه، به‌رزترین شوێنی ڕاسته‌قینه وه‌ده‌س دێنێ. له‌و جێگای وا مێژووی ئیسپانیا هه‌ر ئه‌وه بووه‌ وابووه‌، هونه‌ر ئه‌و شته بووه كه مێژوو درێغی له ئیسپانیا كردووه. ئه‌م وته‌یه له هه‌ر باره‌یه‌كه‌وه به‎ڕاست ده‌گه‌ڕێ؛ شێعره عیرفانیه‌كانی یۆحنای خاچی، شێعری باڕۆكی لۆیس دگۆنگۆڕا، ئافره‌ته‎هاوده‌مه‌كان(۲۵) به‌رهه‌می‌ولاسكێز، خه‌یاڵ كردنه‌كان(۲۶) به‌رهه‌می‌گۆیا و فیلمه‌كانی بۆنوئێل. هونه‌ر گیان وه‌به‌ر ئه‌و شته‌ دێنێته‌وه‌ وا مێژوو كوشتوویه‌تی. هونه‌ر به‌و شته‌ی وا مێژوو وه‌لای ناوه، كووژاندوویه‌ته‌وه یان سه‌رکوتی کردووه‌ وه‌ده‌نگ دێنێته‌وه. هونه‌ر درۆكانی مێژوو ده‌كاته‌وه به ڕاسته‌قینه.

   داستایوسكی كاتێ دۆن كیشۆت به ڕۆمانێك ده‌زانێ كه له‌ودا درۆ، ڕاسته‌قینه ڕزگار ده‌كا هه‌ر ئه‌م بۆچوونه‌ی له سه‌ردا بووه. وردبینی نووسه‌ری ڕووس زۆر به‌ربڵاوتر له په‌یوه‌ندی هونه‌ری گه‌لێك له‌گه‌ڵ مێژووكه‌ی ده‌ڕوانێ. داستایوسكی له په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ربڵاوتر، یانی په‌یوه‌ندی نێوان ڕاستایه‌تی و خه‌یاڵ‏كردن قسه ده‌كا: له دۆن كیشۆت‏دا چركه‌یه‌كی سێحراوی هه‌یه‌، ئه‌و كاته‌ش ئه‌وه‌یه كه شۆڕه‌سواری غه‌مبار ده‌گاته‌وه بارسلۆن و ته‌واوی ئاڵقه‌كانی وه‌هم له ڕاستایه‌تی لێك‌ده‌ترازێنێ. ئه‌و ده‌ست ده‌داته كارێك كه ئاخیلۆس، ئه‌نه‌ئاس(۲۷) و سێر لانسلۆت(۲۸) قه‌تحێن توانایی ئه‌وه‌یان نه‌بوو: ده‌چێ ته‌ماشای چایخانه ده‌کا، پا ده‌نێته شوێنێك كه خه‌ریكه ڕووداوه‌كانی ده‌بێته شتێك، ده‌بێته كالایه‌ك بۆ خوێندنه‌وه. به‌مجۆره سێروانتێس دۆن كیشۆت ده‌نێرێ بۆ لای ته‌نیا ڕاستایه‌تییه‌كه‌ی: ڕاستایه‌تی چیرۆك.

   كرده‌وه‌ی خوێندنه‌وه به‌م شێوه‌یه، هه‌م ده‌سپێك و هه‌میش دوایین مه‌نزڵگه‌ی ڕێگای دۆن كیشۆته. ڕاستایه‌تی ئه‌وه‌ی ئه‌و خوێندوویه‌ته‌وه و ڕاستایه‌تی ئه‌وه‌ی ئه‌و ژیاوه هیچ كامیان ڕاستایه‌تی نه‌بوون به‌ڵكوو هێندێك تاپۆی كاغه‌زی بوون. دۆن كیشۆت ته‌نیا ئه‌وكاته كه له خوێندراوه‌كانی خۆی ڕزگار بووه به‌ڵام كه‌وتۆته ناو داوی هێندێك خوێندنه‌وه‌ی دیكه، که‌ ڕاستایی ڕۆمان هه‌تا بێ‏ئه‌وپه‌ڕ به‌ربڵاوتر ده‌كا، ته‌نیا ئه‌وكاته‌ی كه له ناوه‌ندی ڕاستایه‌تی باوه‌ڕپێکراوی ئه‌فسانه‌یی خۆی به‌ ته‌نیا ماوه‌ته‌وه، ده‌توانێ ده‌نگ ‌هه‌ڵبڕێ:

   باوه‌ڕ بكه‌ن! فه‌تحه‌كانی من حه‌قیقه‌تیان هه‌یه، ئاشی بایه‌كان

دێو و درنجن، مێگه‌له مه‌ڕه‌كان له‌شكرن،

مێهمانخانه‌كان قه‌سرن و له جیهان‏دا شۆخێكی جوان‏تر له شابانووی لامانچا،

دۆلسینا دڵ تۆبۆسۆی بێ‌وێنه نییه! باوه‌ڕ بكه‌ن!

   ڕاستایه‌تی ڕه‌نگه به‌م وشانه پێبكه‌نێ یان بگری. به‌ڵام ڕاستایه‌تی ده‌بێته نیشانه‌ی هێرشی ئه‌وانه، سنووره‌كانی دیاری‏كراوی خۆی له ده‌س ده‌دا، هه‌ست ده‌كا ڕاستایه‌تییه‌كی دیكه كه له وشه و كاغه‌ز دروست كراوه، جێ‎گۆڕكێی پێكردووه و بیچمێكی دیكه‌ی پێداوه. سنووره‌كانی نێوان قه‌ڵای دۆن سی نین و جه‌نگه‌ڵی بێڕنام(۲۹) له كوێیه؟ له كوێن ئه‌و سنوورانه‌ی كه ده‌یتوانی هێڵێك بێ له جاڕه‌ته‌نگزێكی كه شاه‌لیر و گه‌مه‌چییه‌كه‌ی شه‌وی ساردی شێتیان له‌وێ ڕۆژ كرده‌وه. ئه‌شكه‌وتی خه‌یاڵی دۆن كیشۆت له مۆنت سینۆس، به‏ڕاستی له كوێ‏دا ده‌گاته كۆتایی و ڕاستایه‌تی ده‌س پێده‌كا؟

   جارێكی‏دی قه‌ت ناتوانین بزانین، بۆچی له‌مه‌وبه‌دوا قه‌ت خوێندنه‌وه وه‌ك ته‌نیا ڕاستایه‌تییه‌ك له گۆڕێدا نابێ. سێروانتێس به‌ سه‌ر ئه‌و حه‌ماسه‌یه‌دا زاڵ بوو كه بارهێنانی بوو. ئه‌و مابه‌ینی پاڵه‌وانی حه‌ماسه، ئاخیلۆس، لانسۆن، ئامادیس(۳۰) و كابرای ده‌ربه‌ده‌ری ته‌ڵه‌که‌باز، چاوساغی پیاوی كوێر، لازاریلۆ، و‌ت‌ووێژی دروست كردووه. له‌م كارده‌دا ڕێگای ڕاستی عه‌یب هه‌ڵنه‌گری بیری فێرگه‌یی و جۆری خوێندنه‌وه‌ی تا‌ك مانایی دنیا كه تایبه‌تی ئه‌و بووه‌، تێك‌‎وپێك داوه‌.

   سێروانتێس له‌م وێران كردنه‌دا به ته‌نیا نییه؛ ئه‌و به شێوه‌یه‌كی مه‌شرووع، له‌م لایه‌نه و زۆربه‌ی لایه‌نه‌كانی تره‌وه، مرۆڤی ڕێنسانه. به‌ڵام ئه‌و هه‌روه‌ها پیاوێكی ئیسپانیاییه كه له به‌ینی لافاوه‌‌كانی نوێ‌خوازی و زه‌له‌كانی كۆنه‌په‌رستی گیری كردووه. له‌و جێگه‌وه كه دیتران ده‌توانن خه‌ته‌ر بكه‌ن و به‌ره‌و‌پێش بچن هه‌تا كۆڵه‌كانی عه‌قڵ، له‌زه‌ت‌خوازی، سه‌رمایه‌داری، خۆش‌بینیه‌كی بێ‌ئه‌وپه‌ڕ كه خولقاوی بڕوا به پێش وه‌چوونی بێ‌سنووره له ناو ده‌قی زه‌مانێكی راست و هێڵی و، مێژووی داهاتووبین پته‌وتر ده‌كا، سێروانتێس ده‌بێ له وه‌زعێكی زۆر دژوارتر مه‌سه‌له‌ن له دێكارت، له نێوان كۆنه و نوێ‎دا چنگه پڵماسكه بكا. بێ‏گومان ناتوانێ وه‌كوو د‌فۆ به دڵنیاییه‌كی كرده‌وه‌خوازانه له‌گه‌ڵ جیهان به‌ره‌نگار بێت. ڕابینسۆن كرۆزۆئه‌، یه‌كه‌م پاڵه‌وانی سه‌رمایه‌دارییه، پیاوێكی خۆڕاهێنه‌ره‌ كه ڕاستایه‌تی ئاشكرا قه‌بووڵ ده‌كا و ئه‌وسا به یارمه‌تی به‌رده‌وام‎بوون، هزری سالم، توانایی‎ خۆش‏بوونه‌وه وه‌رگرتن، تكنۆلۆژی و له كاتی پێویست‏دا، نه‌ته‌وه‌په‌ره‌ستی و ئیمپریالیسم، ئه‌م ڕاستایه‌تییه له‌گه‌ڵ پێداویستییه‌كانی خۆی ڕێك ده‌خا.

   دۆن كیشۆت ڕاست له جه‌مسه‌ری دژی ڕابینسۆن جێ‏گیر بووه. شكانی ئه‌و له گۆڕه‌پانی كرده‌وه، شكۆدارترین مه‌ڵحه‌كه‌ی مێژووی نووسراوه‌یه (ڕه‌نگه ئه‌مه ته‌نیا بتوانێ له‌گه‌ڵ گه‌مه‌چییه‌كانی گه‌وره‌ی سینه‌مای‏بێ‏ده‌نگ، چاپڵین، كیتۆن، لۆڕێل و‌هاردی و… به‌هاوسه‌نگ بزاندرێ). ڕابینسۆن و دۆن كیشۆت دیارده‌کانی پێکه‌وه‌نه‌سازانی دنیای ئه‌نگلۆساکسۆن و دنیای ئیسپانیایین.

   ئه‌مریكۆ كاسترۆ، گه‌وره‌ترین لێكده‌ره‌وه‌ی مێژووی ئیسپانیا، ئه‌مڕۆی مێژووه به “چیرۆكی بێ‌داڵده‌یی” ناودێر ده‌كا و ئه‌وسا ده‌ڵێ كه فه‌ڕانسه به نرخی زۆرترین قوربانی و له ڕێگای باس‏وخواسێكی وه‌ك هزرخوازی و وه‌هم‎سڕینه‌وه‌، خۆی له‌گه‌ڵ ڕابردوو راهێناوه‌ و ئینگلستان له ڕێگه‌ی ئه‌زموون‏خوازی و كرده‌وه‌خوازییه‌وه. ڕابردوو بۆ فه‌ڕانسه‌یی و ئینگلیسی گرفتێك نییه. بۆ ئیسپانیایی ڕابردوو شتێك نییه‌ مه‌گه‌ر گیروگرفت؛ میراتی جۆراوجۆری ئه‌و – مه‌سیحی، ئیسلامی، یه‌هوودی- هێشتا به هێزێكی شاراوه‌وه له ناو دڵ و زه‌ینی ئیسپانیادا سه‌قامگیره. خوو و ڕه‌وشتی ئیسپانیای به‌ بێتاقه‌تییه‌وه‌ له مابه‌ینی به‌رزه‌فڕی و داماوی، به توندی دێت و ده‌چێ، به‌ڵام دیسانیش له‌گه‌ڵ په‌یام گه‌یاندنێكی پیرۆز كه له‌گه‌ڵ بایه‌خه‌كانی موته‌لقی مه‌رگ و ژیان، ڕابردن و هه‌رمان، شانازی و سه‌رشۆڕی له كێشه دایه و له‌مانه خۆ ده‌پارێزێ. ئیسپانیا توانای نه‌بووه له بایه‌خه نوێیه‌كانی ئورووپایی كه به‌رهه‌می‌سنووربه‌ندی عه‌قڵانییه نێوان دنیای ڕاستی و بوونی زه‌ینی‌هاوبه‌ش بێت. توانایی ئه‌و بۆ گه‌یشتن به كارامه‌یی ئابووریی و ڕامیاری سیفر، توانای زانستی و فه‌ننی زۆر كه‌م، به‌ڵام توانایی هونه‌ریی موتڵه‌قی هه‌بووه.

كه‌وابوو جێگای سه‌رسوڕمان نییه ئه‌گه‌ر گه‌وره‌ترین به‌رهه‌مه‌كانی داهێنانی ئیسپانیایی له‌گه‌ڵ ده‌وره‌كانی قه‌یران و داماوی كۆمه‌ڵگای ئیسپانیایی‌هاوكات بووه. كتێبی ئه‌وینی خۆش(۳۱)به‌رهه‌می‌ئارسیپڕێست ده‌هیتا(۳۲) كاریگه‌رییه‌كانی ئه‌ده‌بی پێته‌ختی قه‌رته‌به‌ی دوای ئه‌وه‌ی كه دنیای ڕووناكی ئه‌مه‌ویان له ئه‌نده‌لۆس له هێرشی مه‌رابتوون(۳۳) و مووه‌حدون(۳۴) وێران بوو، هه‌ڵیده‌گرێت و ئه‌و وه‌رده‌گێڕێته‌وه سه‌ر زمانی ئیسپانیایی. لاسلستینا(۳۵) به‌رهه‌می‌فێڕناندۆ رۆخاس(۳۶) كه‌ڵه‌كارێكی ئیسپانیایی یه‌هوودیه. خوڵقانی ئه‌م به‌رهه‌مه‌هاوكاته له‌گه‌ڵ دوور خستنه‌وه و سه‌ركوتی عیبرانییه ئیسپانیاییه‌كان و جووله‌كه مه‌سیحی بووه‌كان. ته‌واوی سه‌رده‌می‌زێڕینی ئه‌ده‌بیاتی ئیسپانیا- سێروانتێس، لۆپ دۆگا، كه‌وه‌دۆ، گۆنگۆڕا، كاڵدڕۆن- زه‌مانێك په‌ره ده‌ستێنێ كه هێزی ئیسپانیا به‌ره‌و تووانه‌وه ده‌چێ. ولاسكێز نه‌ققاشی تۆراوی فیلیپی چواره‌م بوو، گۆیا‌هاوده‌وره‌ی بۆربۆنه كوێر و به‌رتیل‌خۆره‌كان، كارلۆسی چواره‌م و فه‌ردیناندی حه‌وتوم، كه تاج و ته‌ختی خۆی به ژۆزێف بوناپارت و ئیمپڕاتۆری ئه‌مریكایان به یاغییه به زۆر نیشته‌جێ بووه‌كان دۆڕاند. ته‌نیا ئه‌وكاته‌ی كه ئیسپانیا پاشماوه‌ی ئیمپڕاتۆڕی له‌ شه‌ڕی ئیسپانیا و ئه‌مریكا له ده‌س‏دا، ناته‌واوی فه‌رهه‌نگی ئه‌و له سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م جێی خۆی دا به خۆپێشاندانه سه‌یروسه‌مه‌ره‌كانی بیركردنه‌وه، زانست و هونه‌ر: ئۆنامۆنۆ، واله‌ئینكلان، ڕامۆن كافال، ئورتگایی گاست، بونوئێل، میرۆ و به‌ره‌ی  شاعیر گارسیا لوركا. بایه‌خی موتڵه‌قی هونه‌ر له ئیسپانیا هه‌میشه زه‌مانێك له تروپكه‌ی دره‌وشانه‌وه‏دا بووه كه ده‌سمایه‌ی ئابووری، ڕامیاری و فه‌ننی ئه‌م وڵاته له خوارترین ڕاده‌ی خۆی‎دا بووه.

   كه‌وابوو سێروانتێس شتێكی‌هاوێر له‌م یاسا گشتییه نییه. به‌ڵام ئه‌و بایه‌خه تایبه‌تییانه كه ئه‌و ده‌یچه‌قێنێته دڵی ڕاستایه‌تییه‌وه چییه؟ ئه‌و ڕۆڵه‌ی هه‌تیوی ڕێنساس و دژی چاكسازی؛ ئه‌و که‌ ناتوانێ به ڕووناكی ئه‌قڵانی و خۆشه‌ڕی پیاوێكی وه‌كوو مادام دۆلافایت بگات، یاخۆ به كارامه‌یی كرده‌وه‏خوازانه‌ی كه‌سێكی وه‌ك د‌فۆ. ئاماژه‌م به‌ كاریگه‌ری ئه‌راسمۆس له‌‌سه‌ر سێروانتێس كرد. دۆن كیشۆت، كه درێژه‌ی ئیسپانیایی په‌سنی شێتیه، كتێبێكه له په‌سنی كوێنده‌راوا، له خۆ گرتوویی خده‌ی ئه‌وین و دادپه‌روه‌ری. ڕاستایه‌تێكی ئاكاریی له ناوه‌ندی خه‌یاڵ كردنی سێروانتێس جێی كردۆته‌وه، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی كه ناتوانێ له ناوه‌ندی كۆمه‌ڵگایه‌ك‎دا كه ئه‌وی تیایه نیشته‌جێ بێت.

   ئه‌وین و دادپه‌روه‌ری. دۆن كیشۆتی شێت، هه‌ر به‌و هۆیه شێت نییه كه باوه‌ڕی به‌وه كردووه وا خوێندوویه‌ته‌وه. ئه‌و لێره‌شه‌وه هه‌ر شێته كه وه‌كوو شۆڕه‌سوارێكی ئاواره، باوه‌ڕی وایه كه [دامه‌زراندنی] دادپه‌روه‌ری له‌ ئه‌ستۆی ئه‌و دایه‌‌ و هه‌ر وه‌ها دادپه‌روه‌ری ده‌كرێ. ئه‌و گه‌لێ جار ئه‎م بیروباوه‌ڕه‌ی خۆی به‌ بانگه‌واز ده‌رده‌بڕێ: “ئه‌منم دۆن كیشۆتی ئازا، له ناوبه‌ری ناڕاستی و زوڵمه‌كان.” : “ئه‌ركی شۆڕه‌سوارێكی وه‌ك من ڕاماڵینی زوڵم و زۆره و ڕاكردنه‌ بۆ یارمه‌تی هه‌ژاره‌كان.” ده‌زانین ئه‌وانه‌ی كه دۆن كیشۆت به‌هاواریانه‌وه ده‌چێ چۆن سپاسی لێ‎ده‌كه‌ن: لێی‎ده‌ده‌ن و تیتاڵی پێ‎ده‌كه‌ن. ته‌نزی كۆمه‌ڵایه‌تی سێروانتێس له‌م دیمه‌نانه‌دا ده‌گاته ئه‌وپه‌ڕی خۆی. هه‌ژاره‌كان، بێ‌ئه‌نواكان و تاوان كارانێ كه دۆن كیشۆت دێ به یارمه‌تییانه‌وه نایانه‌وێ به ده‌سی ئه‌و ڕزگاریان ببێ. ڕه‌نگه ده‌خوازن خۆیان ڕزگاری ده‌ری خۆیان بن. ئه‌مه پرسیارێكی بێ ‌وڵامه. له‌گه‌ڵ هه‌ر قه‌زا و قه‌ده‌رێك، سێروانتێس به‌ حاڵیش له پۆلینا(۳۷) ناچێ. له چاوی ئه‌وه‌وه خه‌ڵكی كووچه و بازاڕ ده‌توانن ڕاست به قه‌درایی ئه‌و كه‌سانه‌ی زوڵمیان لێ‎ده‌كه‌ن، زاڵم بن. به‌ڵام له‌م باره‌شه‌وه‌، بڵێی ئه‌مه به جۆرێكی وه‌ك ئاماژه ئه‌و نه‌ڵێ كه كۆمه‌ڵگای زاڵم ته‌واوی خه‌ڵكه‌كه‌ی خۆی، له ده‌سه‌ڵاتداره‌وه هه‌تا بێ‌ده‌سه‌ڵات و سه‌رده‌سته‌وه هه‌تا ژێرده‌سته، به لاڕێ‎دا ده‌با؟

   دۆن كیشۆت به پێچه‌وانه‌ی ئه‌و هه‌موو ده‌رد و به‌ڵایه‌ی وا ده‌رحه‌ق پیاوه‌تییه‌كانی له‌گه‌ڵی ده‌كه‌ن، قه‌ت له بڕوای خۆی به ئامانجی دادپه‌‌روه‌ری ده‌ست ناكێشێته‌وه. ئه‌و پاڵه‌وانێكی ئیسپانیاییه: ئامانجی به‌رزی له‌و ڕووداوانه‌ی وا لق‏وپۆی ڕاستایه‌تییه‌كانی ڕۆژانه‌ن زیانێکی وێناکه‌وێ. ئه‌و ئیدئۆلۆژییه‌ی كه حه‌وله‌كانی دۆن كیشۆت بۆ دادپه‌روه‌ری پته‌وتر ده‌كا چییه؟ ئه‌و، كوێنده‌رئاوای سه‌رده‌می‌زێڕینه:

سه‌رده‌می‌به‌خته‌وه‌رانه‌یی، سه‌ده‌كانی به‌خته‌وه‌رانه‌یی كه كه‌وناراییه‌كان به زێڕینیان ناودێر ده‌کرد، ئه‌مه‌ش نه‌وه‌ك بۆ ئه‌وه بێت كه ته‌ڵڵا، له سه‌رده‌می‌ئاسنی ئێمه‌دا ئاوا به‌نرخه‌، بێ‌هیچ گێره‎وكێشه‌یه‌ك له‌و سه‌رده‌مه مه‌باره‌كه په‌یدا ده‌بوو، به‌ڵكوو هی ئه‌وه بوو كه خه‌ڵكی ئه‌و ڕۆژگاره خه‌به‌‌ریان له ماڵی من و ماڵی تۆ نه‌بوو. هه‌مووشت له‌و سه‌رده‌مه پیرۆزه‌دا گشتی بوو… كانیه زوڵاڵه‌كان و ڕووباره به‌ له‌زه‌کان، ئاوی زوڵاڵ و بێ‎خه‌وشی خۆیان به‌ لێشاو پێشكه‌شی مرۆ ده‌كرد. هه‌رچی هه‌بوو ئاشتی و دۆستایه‌تی و‌هاودڵی… ئه‌و كاتانه ته‌واوی جوانییه‌كانی گیان به به‌رگێكی ساكار ڕازابۆوه… هه‌ر به‌وجۆره‌ كه گیانێكی ئاشق وێنای ده‌كا… ترس و درۆ نه‌ناسراو بوون، به‌دخوایی نازوبازێكی وه‌كوو ڕاستایه‌تی و دڵپاكی نه‌بوو، دادپه‌روه‌ری ئاگای له ناوی خۆی هه‌بوو. هه‌ڵبژاردراوه‌كان نه‌یانده‌وێرا ئه‌وه‌ی كه ئه‌مرۆ ئه‌ئاوا بێ‌حورمه‌ت باسی ده‌كه‌ن، لێی‌تووڕه ده‌بن و سه‌ركوتی ده‌كه‌ن، به‌حاڵ بیڕووشێنن.

   دۆن كیشۆت له ئاخری كاره‌وه ده‌ڵێ كه هیچ كام له‌مانه “له سه‌رده‌می‌ناحه‌زی ئێمه‌دا” ڕاست نین، هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌وه ئه‌و ده‌بێته شۆڕه‌سوارێكی غه‌واره هه‌تا “داکۆکی له‌ ژنه گه‌نجه‌كان بكات، چاوه‌دێری بێوه‌ژنه‌كان بكات، بۆ یارمه‌تی هه‌تیوان و فه‌قیره‌كان ڕاكات.” به‌م‏جۆره بۆچوونی دۆن كیشۆت له دادپه‌روه‌ری هه‌روه‌ها چه‌مكی ئه‌وینه. له ڕێگای ئه‌وینه‌وه، دادپه‌روه‌ری سه‌ڵتی دۆن كیشۆت به ته‌واوه‌تی سه‌قامگیر ده‌بێت.

   له دڵه‌وه‏نزیكی وێنه‌ی دۆن كیشۆت یانی پیاوێكی شێت كه هه‌میشه ڕاستایه‌تی و خه‌یاڵ‏كردن تێكه‌ڵاو ده‌كا، بۆته هۆی ئه‌وه‌ی كه زۆرێك له خوێنه‌ران و شیكاره‌كان ئه‌وه‌ی كه من به‌ به‌شێكی بناخه‌یی له كتێبه‌كه ده‌زانم له‌بیر به‌رنه‌وه‌. له پاژی بیست و پێنجه‌م به‌شی هه‌وه‌ڵی كتێب، دۆن كیشۆت به‌ڵێن ده‌دا كه به جلوبه‌رگی خه‌وه‌وه له‌سه‌ر گاشه‏به‌ردێكی ناڕێك، له كێوی سییه‌ڕا مۆڕنا ریازه‌ت بكێشێ. ئه‌و له سانچۆ داوا ده‌كا بچێ بۆ ئاوایی ئه‌ل تۆبۆسۆ و خاتوونی شۆڕه‌سوار، دۆڵسینا له كرده‌وه‌ی پاڵه‌وانی و قوڕبه‌سه‌رییه‌كانی كه بۆ سه‌ربڵندی ئه‌و خاتوونه ده‌یكێشێ، ئاگادار بكات. سانچۆ كه له ئاوایی گچكه‌ی ئه‌ل تۆبۆسۆ خاتوونێكی ئاوا تاقانه‌ی به ناوی دۆڵسینا پێ‌شك نایه، هێندێك زانیاری زیاتری ده‌وێ. دۆن كیشۆت له‌م كاته سه‌رسووڕهێنه‌ره‌‌دا، ئاشكرای ده‌كا كه ده‌زانێ راسته‌قینه‌ چییه: ئه‌و ده‌ڵێ دۆلسینا كه‌سێك نییه مه‌گه‌ر كچه‌ گووندییه‌ک به ناوی ئاڵدۆنزا لۆڕێنز، سانچۆ ده‌بێ که‌ له‌و بگه‌ڕێ. ئه‌م وته‌یه،‌هاوڕێی نوكته‌بێژ ده‌خاته قاقای پێكه‌نین. ئه‌و ئاڵدۆنزا چاك ده‌ناسێ: كچێكی ئاسایی، وه‌كوو گا به قه‌ووه‌ت و پیس‎وپۆخڵ، ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر بورجی كلیساوه‌هاوار بكات ده‌نگی هه‌تا ئه‌وپه‌ڕ ده‌ڕوا، تیتاڵی به هه‌مووان ده‌كا، له ڕاستی‎دا، جاروباریش تێیده‌کا.

   وه‌ڵامی‌دۆن كیشۆت یه‌كێ له ڕاچڵه‌كێنترین ڕسته‌گه‌لێکه‌ له‌ ده‌ربڕینی خۆشه‌ویستییه‌وه كه هه‌تا ئێستا نووسراوه. ئه‌و ده‌زانێ كه بهڕاستی دۆلسینا كێیه و چییه؛ به‌ڵام ئه‌وینداری ئه‌وه و چونكه ئه‌وینداری ئه‌وه، ئه‌م كچه ڕێزێكی وه‌كوو “به‌گزاده‌ترین شۆخه كچه‌كانی ته‌واوی جیهانی” هه‌یه. دۆن كیشۆت قه‌بووڵی ده‌كا كه خه‌یاڵاتی ئه‌وه ئاڵدۆنزای كچه دێهاتی كردۆته خاتوونی نه‌جیبی دۆلسینا. به‌ڵام بڵێی جه‌وهه‌ری ئه‌وین ئه‌مه نه‌بێ كه ماشقه ده‌كاته شتێك به‌رزتر له هه‌موو شته له ‌به‌رچاوه‌كانی و‌ك ماڵ و فه‌قیری و گه‌وره‌یی و ساكاری؟ “كه‌وابوو واباشه من بیر بكه‌مه‌وه و باوه‌ڕم به‌وه هه‌بێ كه ئاڵدۆنزا لۆرێنزۆ جوان و داوێن‏پاكه، مه‌سه‌له‌ی بنه و بنه‌چه‌ك گرینگ نییه… من ئه‌و جۆره‌ی له خۆم ده‌مه‌وێ له خه‌یاڵاتی خۆم‏دا وێنام كردووه… لێگه‌ڕێ دنیا هه‌رچۆنێك ده‌یه‌وێ وا بیر بكاته‌وه.”

n00140131-t

   بابه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئه‌خلاقی و ئابووری دۆن كیشۆت له‌م یه‌كیه‌تی دووپاته‌یه‌ی دادپه‌روه‌ری و ئه‌وینه‌دا ئاشكرا ده‌بێت. ئه‌فسانه‌ی سه‌رده‌می‌زێڕین كاكڵی ئیدئۆلۆژی ئه‌وه: كوێنده‌راوای برایه‌تی، به‌رانبه‌ری و شادومانی. ڕێگای گه‌یشتن به كوێنده‌راوا فڕێدانی پووچ‎دانه‌رانه‌ی ڕابردوو و دروست كردنی دنیای چاونه‌ترسانه‌ی نوێ له هیچ نییه، ئه‌وه‌ی پێویسته، تێكه‌ڵاوكردنی بایه‌خه به جێ‌ماوه‌كانی ڕابردووه له‌گه‌ڵ ئه‌و بایه‌خانه‌ی كه ئه‌مڕۆ توانایی خولقاندنیانمان هه‌یه. دۆن كیشۆت پێداگری له‌وه‌ ده‌كا که‌ دادپه‌روه‌ری له‌م ڕۆژگاره‌دا وڵاتی به‌جێ‏هێشتووه؛ ته‌نیا ئه‌وینه ده‌توانێ دادپه‌روه‌ری وه‌ڕێ‏خات، ئه‌وینێك كه دۆن كیشۆت باسی لێوه‌ ده‌كات كرده‌وه‌یه‌كی دێموكراتییه، كرده‌وه‌ی تێپه‌ڕبوون له جیاوازییه‌ چینیایه‌تیه‌کان، ڕاسته‌قینه‌یه‌ك كه ده‌بوو له ناو به‌سته‌زمان‎ترین كچه لادێیه‌كان‎دا لێی‌بگه‌ڕێی. به‌ڵام ئه‌م ئه‌وینه ده‌بێ به خشڵی بایه‌خه‎هه‌میشه‌یه‌كان و ده‌وڵه‌مه‌ندی پاڵه‌وانانه‌، بوێری ئه‌و كه‌سه بۆ گه‌ڕان به دووی دادپه‌روه‌ری‎دا، تاقانه‌یی و ئازایه‌تی ڕازاوه بێت. له دۆن كیشۆت‏دا بایه‌خه‌كانی سه‌رده‌می‌پاڵه‌وانی له ڕێگای ئه‌وینه‌وه زایه‌ڵه‌یه‌كی دێموكراتیك به خۆ ده‌گرن و بایه‌خه‌كانی ژیانی دێموكراتیكیش زایه‌ڵه‌ی به‌گایه‌تی. دۆن كیشۆت هه‌م هێزی پڕ له‌ تووڕه‌یی ده‌سه‌ڵات‎داران و هه‌میش ڕه‌وشتی مێگه‌لی ژێرده‌ستان ڕه‌ت ده‌كاته‌وه. ڕوانینی ئه‌و بۆ مرۆڤ نه‌كوو له‌سه‌ر خوێڕیانه‌ترین ره‌وشته‌ ئاساییه‌كان، به‌ڵكوو له سه‌ر به‌رزترین ده‌سكه‌وته گونجاو و سه‌قامگیره بووه‌کانه‌. تێگه‌یشتنی ئه‌و له ئه‌وین و دادپه‌روه‌ری هه‌م زوڵم‎كه‌ران و هه‌میش زوڵم‎لێ‎كراوان له زوڵمێك كه هه‌ردووكیان به لاڕێ‎دا ده‌با، ڕزگار ده‌كا.

   له‌م بابه‌ته ئاكارییه دایه‌ كه سێروانتێس تێ‎ده‌كۆشێ كۆنه و نوێ پێكه‌وه بلكێنێته‌وه. ئه‌گه‌ر ڕه‌‌خنه‌ی ئه‌و له خوێندنه‌وه، پشت‏گوێ خستنی تایبه‌تمه‌ندیه‌ وشك و داسه‌پێندراوی سه‌ده‌كانی ناوینه، له‌م كاته‌ش‏دا، پێداگری له‌سه‌ر بایه‌خه كۆنه‌كانیش هه‌یه كه نابێت له ڕاگوێزان بۆ دنیای تازه له ناو بچن. به‌ڵام ئه‌گه‌ر دۆن كیشۆت، سه‌لماندنی بایه‌خه تازه‌كانی ڕوانگه‌یه‌کی هه‌مه‌لایانه‌یه‌، سێروانتێس، له به‌رانبه‌ر مۆدێڕنیته‌ش‎دا خۆ به ده‌سته‌وه نادا. له‌م چه‌ند ڕێیانه‌‏پێكه‌وه‏لكاندراوه‌دایه‌ كه ڕوانینی ئاكاریی و ئه‌ده‌بی ئه‎و کۆ ده‌بنه‌وه‌ سه‌ر یه‌ک. چونكه ئه‌گه‌ر ڕاستایه‌تی بۆته‌ هه‌ڵگری چه‌ند چه‌مكێک، ئه‌ده‌بیات ئه‌م ڕاستایه‌تییه ته‌نیا هه‌تا ئه‌و ئه‌ندازه‌یه ده‌نوێنێته‌وه كه ئه‌‌و هه‌ڵپێچێ هه‌تا خۆ بدا به ده‌سته‌وه بۆ خوێندنه‌وه‌ی چه‌ند لایه‌نه و ڕوانینی جۆراوجۆر‌ له دیمه‌نه جۆراوجۆره‌كان. ڕاست به پشت‎به‌ستن به چه‌ند لایه‌نه‌ بوونی ئه‌وه‌ی وا ڕاستیه، ئه‌ده‌بیات ڕاستایه‌تی ده‌خولقێنێ، پێوه‌ی زیاد ده‌كا و ئیدی‌هاوسه‌نگی و‌ته‌كی مسۆگه‌ری بێ‎گیان یان وه‌پێش‎خراوی ڕاستایه‌تی نییه‌. ئه‌ده‌بیات ئه‌م ڕاستایه‌تییه تازه چاپ بووه، له شته‌كانی دنیا ده‌دوێ، به‌ڵام ئه‌ده‌بیات له لایه‌ن خۆیه‌وه، شتێكی تازه‌یه‌ له جیهان دا.

   سێروانتێس، وه‌كوو بڵێی فێڵه ناڕه‌واكانی ناتۆرالیسمی‌ئه‌ده‌بی گوێ‎له‎مست پێش‌بینی ده‌كا، ئه‌م ته‌وه‌هومه كه ئه‌ده‌بیات ته‌نیا و ته‌نیا له‌به‌ر ڕاستایه‌تی هه‌ڵگرتنه‌وه‌یه تێك‏ده‌شكێنێ و ڕاستایه‌تیه‌کی ئه‌ده‌بی تازه ده‌خولقێنێ كه زۆر به هێزتره و تێكهه‌ڵچوون له‌گه‌ڵ ئه‌و زۆر دژوارتره: ڕاستایه‌تی ڕۆمان هه‌بوون ئه‌وه‌ له هه‌موو ڕاستایه‌كانی ڕه‌خنه‌ی خوێندنه‌وه. به‌م جۆره په‌یامی‌ئه‌خلاقی دۆن كیشۆت به‌جێگای ئه‌وه‌ی كه له‌ سه‌رێوه و له زمانی نووسه‌ره‌وه داسه‌پێ، له هێڵه‌گی خوێندنه‌وه‌گه‌لێكی زۆر و خوێنه‌رانێكی زۆر ده‌درێ، كتێبێك ده‌خوێننه‌وه كه خۆی ڕووداوه ئه‌خلاقی و ئه‌ده‌بیه‌كانی خۆی ده‌داته به‌ر ڕه‌خنه. سێروانتێس  به جێ‏كردنه‌وه‌ی ڕه‌‌خنه‌ی داهێنراو له خودی داهێنراو، ده‌چێته‌وه ڕیزی بناخه‌دانه‌رانی خه‌یاڵ‎كردنی مۆدێڕنه‌وه. شێعر، نه‌ققاشی، و دواتریش مۆسیقی داوای هه‌قێكی به‌رانبه‌ر ده‌كه‌ن هه‌تا سه‌ربه‌خۆ بن نه چاولێكه‌رانی گوێ‏له‏مستی ڕاستایه‌تییه‌ك كه نابه‌جێ ده‌كه‌ونه خزمه‌تیه‌وه، هه‌تا دیسان وه‌دیبهێنه‌‌وه. هونه‌ر ڕاستایه‌تییه‌كی زیاتر نانوێنێته‌وه مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی ڕاستایه‌تییه‌كی دیكه بخوڵقێنێ.

   سێروانتێس به ناوبژی‌كه‌ری كه‌سایه‌تی كاغه‌زی دۆن كیشۆت كه بایه‌خه‌كانی ڕابردوو له‌گه‌ڵ بایه‌خه‌كانی ئێستا یه‌ک ده‌خا، بابه‌ته گه‌وره جیهانیه بێ‌ناوه‌نده‌كان و تاك‏خوازی سه‌ركه‌وتوانه‌ی به‌ڵام سه‌غیركه‌وتوو و زراو‎چوو، هه‌ر وه‌ك مه‌ڵبه‌ندێك بۆ ڕاستایه‌تی تازه، راده‌گوێزێته‌ ناو گۆڕه‌پانی ئه‌ده‌بیاته‌وه. ئیدی له‌مه به دواوه نه تراژدیایه‌ك له گۆڕێ‏دا ده‌بێ و نه حه‌ماسه‌یه‌ك، له به‌ر ئه‌وه‌ی كه ئیدی بۆی نییه ته‌كوزێكی ئه‌ژدادی سه‌رهه‌ڵده‌ره‌وه یان دنیایه‌كی تاک‏مانایی له خاوه‌ن‎یاسای خۆی‎دا، له كاردا نابێ. له‌مه به دواوه ڕاستاییه چه‌ندلایه‌نه‌کانی خوێندنه‌وه له گۆڕێ دایه كه ده‌توانێ توێژه چه‌ند لایه‌نه‌كانی ڕاستایه‌تی بخاته ژێر تاقی‎كردنه‌وه.

۴

ئه‌زقه‌زا ئه‌م پیاوه شه‌ڕانییه مه‌حكووم به سه‌وڵ لێدان له ناو كه‌شتیه‌كان‏دا، ده‌ڵاڵ‎بازی درۆزن، گینێس دێ پاسامۆنته، مه‌شهوور به گنیسیلۆدی پاڕاپیلا، مه‌شهوور به وه‌ستا پیدڕۆ، كتێبێك له‌مه‌ڕ ژیانی خۆیه‌وه ده‌نووسێ. دۆن كیشۆت ده‌پرسێ: “ئه‌رێ كتێبه‌كه ته‌واو بووه؟” گینێس جواب ده‌داته‌وه: “چۆن ده‌بێ ته‌واو بووبێ، مه‌گه‌ر ژیانی من ته‌واو بووه؟”

   ئه‌مه دوایین پرسیاری سێروانتێسه: كێ كتێبه‌كان ده‌نووسێ و كێ كتێبه‌كان ده‌خوێنێته‌وه؟ نووسه‌ری دۆن كیشۆت كێیه؟ كابرایه‌ك به ناوی سێروانتێس كه له غه‌م خواردن‏دا به‌زموون‎تره‌ هه‌تا له‌ هۆنین‏كاری، نووسه‌ری گالاته، هه‌ر ئه‌و كتێبه ناسراوه‌ بۆ ئه‌و كه‌شیشه‌ی كه كتێبخانه‌ی دۆن كیشۆت ده‌پشكنێ و ئه‌و كتێبانه‌ی كه خۆی پێی‌خۆش نییه وه‌كوو پشكێنه‌رانی بیروباوه‌ڕه‌كان ده‌سووتێنێ و به خشت‏وقوڕ به‌ره‌ڵێخێ به به‌ر كتێبخانه‌كه‌دا هه‌ڵده‌ستێنێ هه‌تا پێی‌بسه‌لمێنێ كه ئه‌وه كاری جادووگه‌رانه؟ پیاوێك به ناو سائاودڕا(۳۸) كه “دیل” به ڕێزه‌وه ناوی دێنێ و ئه‌مه به هۆی ئه‌و كارانه‌وه‌یه كه ئه‌و كردوونی؛ “هه‌موو ئه‌و كارانه‌ش بۆ گه‌یشتن به ئازادی؟”

   سێروانتێس، هه‌ر وه‌كوو كه‌سایه‌تی دۆن كیشۆت، ده‌بێته بابه‌تی خوێندنه‌وه‌ی كه‌سایه‌تییه‌كانی دیكه‌ی ڕۆمانی دۆن كیشۆت، ڕۆمانێك بێ نووسه‌ری سه‌ره‌كی، كه‌م‏وزۆر، ڕۆمانێكی بێ سه‌رگوره‌شته، ڕۆمانێك كه له دایك بوون‏دا ڕه‌نج ده‌كێشێ، له‌سه‌ر كاغه‌زه‌كانی مێژوونویسی عه‌ڕه‌ب سه‌ید حامیدی بن ئینجلی دیسان زیندوو ده‌بێته‌وه، ئه‌و كاغه‌زانه‌ی كه وه‌رگێڕی عه‌ڕه‌بی نه‌ناسراو ئه‌و به ئیسپانیایی وه‌رده‌گێڕێ، وه‌رگێڕانێك كه ده‌بێته بابه‌تی كتێبی نادیاری ئاویلانیدا…. جه‌غزی بێ‌كۆتایی خوێندن و نووسین یه‌كسه‌ره‌ خۆی سه‌ر له نوێ دووپات ده‌كاته‌وه: سێروانتێس، نووسه‌ری بۆرخێس؛ بۆرخێس، نووسه‌ری پی‏یه‌ر منارد، پییه‌ر منارد؛ نووسه‌ری دۆن كیشۆت؛ دۆن كیشۆت، نووسه‌ری میگیل دێ سێروانتێس سائاودڕا.

   سێروانتێس لاپه‌ڕه‌كانی كتێبێك به ناته‌واوی به‌جێ دێڵێ كه له‌ودا خوێنه‌ر خۆی ده‌زانێ كه ده‌خوێندرێته‌وه و نووسه‌ر خۆی ده‌زانێ كه ده‌نووسرێته‌وه و ده‌ڵێن كه ئه‌و هه‌ر له‌و وه‌خته‌‌دا، به‌ڵام نه‌ك هه‌ر له‌و ڕۆژه‌دا، ده‌مرێ كه ویلیام شێكسپییه‌ر مردووه‌. ئه‌مه‌شیان كوتووه كه ڕه‌نگه ئه‌م دوانه یه‌كێ بووبن. قه‌رزداریه‌كان، مملانێكان و به‌ندیخانه‌كانی سێروانتێس ئه‌و چیرۆكانه بوون كه ده‌رفه‌تی به‌ودا كه خۆی بخاته‌ جێگای شێكسپییه‌ر و شانۆنامه‌كانی خۆی له ئینگلستان بنووسێ و هه‌ر له‌و سه‌روبه‌نده‌ش‏دا ویل شێكسپییه‌ر(۳۹) كایه‌كه‌ری پێكه‌نینی، پیاوێكی هه‌زار شێوه، دۆن كیشۆتی له ئیسپانیا نووسی. ئه‌م جیاوازییه له نێوان ڕۆژه‌كانی ڕاستی و مێژووی خه‌یاڵی مه‌رگی‌هاوبه‌ش، هێنده‌ی مه‌ودا به ڕۆحی سێروانتێس دا به‌ره‌و له‌نده‌ن هه‌ڵفڕێ و جارێكی دیكه له ناو له‌شی شێكسپییه‌ردا بمرێ. به‌ڵام ڕه‌نگه ئه‌م دوانه به‏ڕاستی كه‌سێك نه‌بن، چونكه ڕۆژژومێره‌كانی ئینگلستان و ئیسپانیا هه‌رگیز یه‌كێك نه‌بوون، له ۱۶۱۶ یان له ۱۹۸۷٫

   به‌ڵام ئه‌وانه یه‌ك كه‌س نا، ڕه‌نگه یه‌ك نووسه‌ر بن، یه‌ك نووسه‌ری هه‌موو كتێبه‌كان، نووسه‌ری هه‌ڵوه‌دای چه‌ند‏زمانه به نووسراوه‌گه‌لێكی زۆره‌وه كه‌هاوده‌نگ له‌گه‌ڵ هه‌وه‌س‎بازه‌کانی زه‌مان، هومێر، ویرژیل، دانته، سه‌ید حامیدی بنی ئیجلی، سێروانتێس، شێكسپییه‌ر، ئیستێڕن، دفۆ، گوێته، پۆ، دیكێنس، باڵزاك، لویس كاڕۆڵ، پڕۆست، كافكا، بۆرخێس، پی‏یه‌ر منارد، جیمز جویس… ناوی ده‌ركردووه. ئه‌و نووسه‌ری هه‌ر ئه‌و كتێبه ئاواڵه‌یه‌یه كه هه‌ر وه‌ك ژیاننامه‌ی گینێس دێ پاسامۆنته، هێشتا ته‌واو نه‌بووه، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه ژیانی ئێمه هێشتا كۆتایی پێ‌نه‌هاتووه: ماڵارمه ڕۆژێك، به هێندێك وشه‌ی دیكه‌وه هه‌ر ئه‌م بیروڕایه‌ی پیاوی هیچ‌و‌پووچی پاڕاپیلایی ده‌ڵێته‌وه: “كتێبێك نه ده‌س پێ‏ده‌كا و نه به كۆتاییش ده‌گا؛ له ئاخری‏دا وا ده‌نوێنێ كه…”

   سێروانتێس، وه‌كوو ئه‌وه‌ی بڵێی ئه‌م قسه‌یه‌ی ماڵارمه‌ی خوێندبۆوه، یه‌كه‌م كتێبی ناته‌واوی نووسی. ئه‌و له ڕێگای ڕه‌خنه‌ی خوێندنه‌وه‌وه، كه ده‌ڵێی به حه‌ماسه خوێندنه‌وه‌كانی ئه‌و نه‌جیب‌زاده‌یه ده‌س پێ‏ده‌كا و ڕواڵه‌ته‌ن خوێنه‌ر به‌‌مه ده‌گا كه ڕاستایه‌تی به‌ گشتی چه‌ند ڕاستایی هه‌یه و به كۆتایی ده‌گا، ڕه‌خنه‌ی داهێنان له‌ ناخی داهێنان‎دا باس ده‌کا. چلۆنایه‌تی بێ‌زه‌مانی و له‌م کاته‌ش‎دا، بێ‎پسانه‌وه‌یی دۆن كیشۆت له بوونایه‌تی شێعری ناوه‌وه‌ی ئه‌و سه‌رچاوه ده‌گرێ؛ ئه‌مه شێعرێکی لێكهه‌ڵپچڕاوه كه سه‌رهه‌ڵدانی خۆی به كرده‌وه‌ی چیرۆك ده‌گۆڕێنێ، شێعری شێعره (یان داستانی داستان) كه له دایك‏بوونی شێعر ده‌هۆنێته‌وه، ئاخێزگه‌ی هه‌ر ئه‌و چیرۆكه‌یه‌ كه ئێمه ده‌یخوێنینه‌وه ده‌گێڕێته‌وه.

   گاستۆن باشلار نووسیویه كه هه‌موو نووسه‌ره گه‌وره‌كان ده‌زانن داواکاری جیهان له ئه‌ده‌بیات ئه‌وه‌یه‌ كه هه‌موو شتێك بێت و شتێكی‎تریش بێت: فه‌لسه‌فه، سیاسه‌ت، زانست، ئه‌خلاق. بیرمه‌ندی فه‌ڕانسه‌وی ده‌پرسێ هۆی ئه‌م داخوازییه چییه؟ له‌و جێگه‌وه كه ئه‌ده‌بیات دایمه له‌گه‌ڵ سه‌رچاوه‌كانی ‌هه‌بوونی وێژراوه،‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاسته‌وخۆی هه‌یه، له ناو كاكڵی كاكڵی قسه‌كه‌دا كه له‌وێ‎دا فه‌لسه‌فه، سیاسه‌ت، ئه‌خلاق و زانست، خۆیان ده‌رفه‌تی به‌دیهاتن وه‌ده‌س ده‌خه‌ن.

   به‌ڵام زانست، ئه‌خلاق، سیاسه‌ت و فه‌لسه‌فه ئه‌و كاته كه که‌مایه‌سییه‌کانی خۆیان ده‌دۆزنه‌وه خۆ به چاكه و خراپه‌ی ئه‌ده‌بیات‏دا هه‌ڵده‌واسن هه‌تا له ناته‌واوییه‌كانی خۆیان هه‌ڵکشێنه‌ سه‌رتر. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بیات ته‌نیا ده‌گه‌ن به جودایی هه‌میشه‌یی نێوان وشه‌كان و شته‌كان: جودایی نێوان به‌کارهێنانی زمان له نواندنه‌وه و ئه‌زموونی هه‌بوونی زمان.

       ئه‌ده‌بیات ئه‌و كرده‌وه دڵخوازه‌یه كه ده‌یه‌وێ له‌م جوداییه كه‌م كاته‌وه. ئه‌وسا كه به‌رگێكی دیکه‌ له‌به‌ر ئه‌م جوداییه ده‌كا، به حه‌ماسه ناودێر ده‌بێ. ئه‌وسا كه ئه‌و ئاشکرا ده‌کا ناوی ڕۆمان و شێعری لێ‏ده‌نێن. ڕۆمان و شێعری شۆڕه‌سواری ڕه‌نگ‏زه‌رد له‌ تێ‏‌كۆشان‎ دایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه وشه‌كان و شته‌كان وێكخات، ئابه‌م جۆره‌یه. دۆن كیشۆت تێ‏ده‌گا -هه‌روا كه هه‌موو ئێمه له ژیانی خۆمان‏دا تێ‏ده‌گه‌ین- كه شته‌كان هی هه‌مووان نین. به‌ڵام وشه‌كان هه‌ن. وشه‌كان وه‌كوو هه‌وا وان: یان هی هه‌مووانن یان هی هیچ كه‌س. زمان یه‌كه‌مین و سروشتی‌ترین نمونه‌ی مڵكایه‌تی گشتین. ئه‌گه‌ر ئاوایه، كه‌وابوو میگێل سێروانتێس ته‌نیا تا ئه‌و جێگایه خاوه‌نی وشه‌كانی خۆیه‌تی كه میگێل سێروانتێس نییه و هه‌مووانه: هه‌روه‌ك ددالۆسی جۆیس، ئه‌و شاعیره، ویژانی خه‌لق‎نه‌كراوی ڕه‌چه‌ڵه‌كی خۆی، مرۆڤه‌كان ده‌هۆنێته‌وه. شاعیر له دوای كرده‌وه‌ی خۆی، شێعر، وه‌دی دێ. شێعر، هۆنه‌ری خۆی ده‌خوڵقێنێ، هه‌روه‌ها كه خوێنه‌ری خۆی. وه‌سفی كۆتایی ڕه‌خنه‌ی سێروانتێس له خوێندنه‌وه، ئه‌م وێژاوه‌ ساكار و كورته‌یه: دۆن كیشۆت نووسراوه‌ی هه‌مووانه، خوێنده‌واری هه‌مووان. 

سه‌رچاوه‌:

از چشم فوئنتس / کارلوس فوئنتس/ ترجمه عبدالله کوثری/ نشر طرح نو

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

18 − یک =

قالب وردپرس پوسته وردپرس ..