یکشنبه , ۲۸ مرداد ۱۳۹۷
خانه / بابه تی کوردی / دیمانە لەگەڵ شارام عەلیدی هونەرمەندی سینەماكار و سیناریۆ نووسی كورد/سازدانی: شەریف فەلاح

دیمانە لەگەڵ شارام عەلیدی هونەرمەندی سینەماكار و سیناریۆ نووسی كورد/سازدانی: شەریف فەلاح

13910218000091_photoa


۱
ـ سینەمای وڵاتێك چۆن پێكدێ‌، چۆن پێناسە دەكرێ‌؟ ئایا ئێمە تایبەتمەندییەكانی پێكهاتنی “سینەما”مان هەیە؟

شارام عەلیدی: من پێم وایە شتە بابەتی و سابژێكتیڤەكان بوون، بەڵام هەندێ‌ شت كە هەتا ئێستا باس نەكراون، زۆر زۆر پێویست و زەروورن كە بهێنرێنە گۆڕێ‌. هەر شتێك كوالیتییەكەی لە بازاڕكەیەوە دەست پێدەكات. بۆ وێنە بەگشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خەڵك و جەماوەر كە حەزیان لە چاییە، بیچگومان باشترین جۆری چاییەكان دێنە ئێرە، یان ئەگەر خەڵكی وڵاتێك قاوە دەخۆنەوە و لە پاڵیشیدا چا زۆر بە كەمی‌دەخۆنەوە، ئەوكاتە ئیدی تۆ چاوەڕوانیی ئەوە ناكەی كە دە یان دوازدە جۆر چا بهێنرێتە ناو ئەو وڵاتەوە كە بۆنیان هەبێت، یان كەمبوون بن و شتی لەم بابەتە. بۆیە لە هەموو سینف و بوار و هونەرێكدا بازار و رای گشتی و ویست و داخوازیی خەڵك زۆر زۆر گرنگن. چونكە داخوازیی خەڵك زۆر شت ئەگۆڕێت و ئەوكاتە بەرەبەرە داوای شتی باشتر دەكات. دەیەوێ‌ بۆ وێنە ئایفۆنی ۵ بكەی بە ۶  و لەدوای ئەمەش شتی نوێ و باشتریشی دەوێت. یەكەم شت لە سینەمادا مەسەلەی جەماوەر و بینەرە، پاشان ئەم جەماوەرە لەكوێ‌ و كەی دەتوانی كۆی بكەیەوە و رایبكێشی، چونكە رۆحی سینەما هەر لە جەوهەردا لەناو ژیان دایە، هەم دیالۆگ و ئەكتینگ و هەموو ئەو شتانەی لەناو سینەمادا هەن لەناو ژیانیشدا هەن. بەو پێیەی كە “ژان لۆك گدار” Jean-Luc Godard ئەڵێ‌: سینەما كورتكراوەی ژیانە، بەڵام گرتەی لێبڕاوە، دەنا هەر خودی ژیانە. لێرەدا ئەوەی پێویستە بۆ ئەوەی ماركێت و چاوی باشت بۆ بەرەوپێشبردنی هونەری سینەما هەبێ‌، هۆڵی سینەما و شوێنی پیشاندانە. دەبێ‌ هۆڵی باش و سەردەمیانت هەبێت و پێویستە هۆڵەكانیش لە شوێنی باش و گونجاو بن، ئەم پێویستیانە وەك یەكەم قۆناغ بۆ سینەمای نەتەوەیەك دادەنرێن. چونكە یەك لەو كارانەی كە سینەما لە ئاشتی دونیا كردوویە و ئەمە بۆ كوردیش كراوە و ئەوەی من بیزانم لە دوو پارچەی كوردستان دەتوانم نموونە بێنمەوە، چونكە ئاگارداری ئەو بەشەكانی تر نیم، من لە رۆژهەڵات و باشوور دەتوانم نموونەی نۆستالۆژیای سینەما باس بكەم. ئەوكاتە بە بوونی هۆڵ و ماركێت و بوونی جەماوەر سینەما دەتوانێ‌ چی بكات؟ درەوستكردنی نۆستالۆژیا و خەون كە بۆ خۆی ئەوانەی كەلە مناڵییەوە لەناو هۆڵێك دانیشتوون، ئەو خەون و خولیا زۆر پێویستە بۆ داهێنان بۆ پەیدا و كەشف كردنی خوڵقێنەر لە وڵاتێكدا. ئەو خوڵقێنەرانە بەس تەنیا نایەنە ناو دنیای هونەر، لەوانەیە ببێتە كەسێك و لە ناسا كار بكات، یان ببێتە كەسێك كە فڕۆكە ساز بكات. بەس ئەو قارەمانە “ئارتاگۆنیست و پرۆتاگۆنیستە” زۆر پێویستە هەر لە سەرەتاوە بڕواتە ناو مێشكی مناڵەوە، بەدیهاتنی قارەمانێك كە نابەزێ‌ و ئەڕوات و هەر خەریكی فێربوونە، قارەمانێك كە منالچێكە و دەتوانێ‌ بە كەمترین ئیمكانات بۆخۆی شتێك دروست بكات. ئەمانە ئەڕۆنە ناو رۆح و زەینی جەماوەرەوە كە پێویستە لەباری خوێندن، زانست، سروشت پارێزی و تەندروستەوە ….ەوە هەڵبچێت و باڵا بكات. یانی ئەمە بابەتی تیكەڵاویی سینەمایە لەگەڵ مرۆڤ هەر لە سەرەتای ژیانی مناڵییەوە كە زۆر پێویستە. هۆڵی سینەما ئەم رەمز و رازەی هەیە، تۆ قەت ناتوانێ‌ بە شاشەی تەلەفزیۆن و شوێنێك كە رووناكە و هەزار دانە دەنگی تێدایە و لەناوەوە دەیان بڕگەی پچڕانی تێدایە فیلم ببینی. یانی لە كاتێكدا كە تۆ لەناو ماڵی خۆت چاوت دەنووقێنی، یان دەست دەبەی چایەك دەخۆی، لەوانەیە چەند دەیمەن و تەنانت سكانسێك لەبەرچاوت بڕوات. بەڵام لەناو هۆڵی سینەما دەرفەتی ئەمەت نییە. لەناو هۆڵ كەی دیكە نابینی، بەس تۆ تێكەڵی هەموو كاراكتەر، رووناكی، دەنگ و … شتەكانی دیكە دەبیت و تەركیز و سەرنج ئەدەیتە شاشە. ئەم تەركیزكردنە ئەتوانێ‌ خەون دروست بكات، بێجگە لە هۆڵی سینەما ئەو خەونە بەتاڵە و ئەڕەوێتەوە و دوای ماوەیەكی كەم خێرا ئەو خەونە ئەكوژرێت. كەوایە مەسەلەی هۆڵی سینەما و پیشاندانی بۆ خەڵك زۆر گرنگە و بێگومان خەڵك هەست بە جیاوازییەكان دەكەن، بۆ نموونە لە سلێمانی و هەولێردا ئێمە ئەو خەون و خولیا و سیحر و جاودوویی سینەمایەمان لەناو تاریكیدا بینیوە. كە من رۆیشتوومەتە سەرشەقام و ناو كۆڵان و ناو چایخانە و لەگەڵ بەتەمەن و بەساڵاچوان قسەم كردووە، هەموویان باسی سینەما سیروان و سینەما كۆنەكانی دیكە دەكەن كە ئێستا رەنگە یەك دوانیان هەر بەتەنیا تابڵۆكانیان مابن، بەلام داخراون، لە سنەش هەروا بۆ وێنە: سینەما رەئوف، سینەما شەهر فەرەنگ، سینەما موبەین، سینەمای عەسكەری كە ئەرتشی شاهەنشاهی لە شوێنێك بەناو “بان باشگا” بەڕێوەی بردووە. ئەمانە خەون و خولیا و قارەمانیان دروست كردووە، ئەمانە بوونەتە هۆی ئەوەی كە ئێستا كاتێك كەسایەتییەكی گەورە دەبینی، بۆ وێنە گیڤارا، یان مام جەلال یان هەر كەسێكی تر، بێگومان لەناو زەینی خۆیاندا تێكەڵ بە ژیانی قارەمانێكی سینەمایی بوون. جگەلەمانەش پێویستت بە بەرهەمهێنەر هەیە، شتێكی زۆر گرنگتر ئەملاو ئەولای پردەكەیە، یەكیان ئەوەیە كە وەریدەگرێ‌ و یەكیشیان ئەوەیە كە دەستی پێدەكات و بەرهەمی‌دێنێ‌ و سپۆنسەری دەكات. یانی بوونی هۆڵی باش، بەرهەمهێنەری چالاك و بوونی پشتیوان و سپۆنسەرێك كە بەردەوام كاری ئەمە بێت، نەك یەك جار بیكات و وازی لێ بێنێت و شوێنەكە بەتاڵ بێت، لە پێویستی و تایبەتەمەندییەكانی بوونی سینەمان، چونكە كوردستان پڕیەتی لە توخم و مادەی خاوی سینەمایی. سینەمای وڵاتێك ئەگەر تەنیا پشت بە پشتیوانی و سپۆنسەریی حكوومەت ببەستێ‌، شكست دێنێ‌، چونكە حكومەتەكان تەنیا بەتەمای ئەوە نین كە فیلمێك كە سپۆنسەریی دەكەن، پارە و داهاتیان بۆ بێنێتەوە، دوای ئەوە ناكەون كە ئایا سەركەوتوو دەبێ‌ یان نابێت، ئەوان بەتەمای گونجاندنی ئامانجی خۆیانن لەناوخنی فیلمەكان. بۆ وێنە فەرەنسا پشتیوانی و سپۆنسەری فیلمێك دەكات كە لەناو فیلمەكەدا تەنانەت بە كورتیش بێت زمانی فەرەنسی بەكار بهێنێت. ئەمەش بۆ پەرەپێدانی زمانی خۆی دەكات. كە بەداخەوە لەلای ئێمە دەرهێنەرەكان بەپێچەوانەوە پارە لە حكومەت وەردەگرن و زمان و ئەدەب و كولتوورەكەمان تێكدەدەن و دەیڕووخێنن. بەداخەوە لە شوێنێكی حكومیی بەئەزمون كەسانێك هەن كە داوای بەرتیلت لێدەكەن، داوای ئەوە دەكەن كە بەشێك لە پارەی ئەو فیلمەیان پێ‌ بدەی هەتا كارئاسانیت بۆ بكەن و ئەركەكەی خۆیان بەجێ‌ بگەیەنن. وات لێدەكەن ماندوو دەبی، ئەگەر كەسێك نەبیت كە كۆڵ بدەی، بێگومان تووشی گرفت و ئاستەنگت دەكەن و دوای چەند ساڵ دەمەتەقێ‌ پەرەوازە ئەبیت و ئتر حەز ناكەیت بڕۆیتەوە بۆ شوێنێك كە دە جار نامەیەكت لێ‌ گوم بكەن كە ئەم بەڵا بەسەر چارەنووسی ئەم فیلمە تازەیەی خۆمدا‌هاتووە كە كاری لەسەر دەكەم، كە یەكێك لە دە سیناریۆی هەڵبژاردەی دنیا، لە حاڵێكدا كە بەڕێز نێچیرڤان بارزانی واژۆی لەسەری كردووە، بەڵام لە خوارەوە رایان گرتووە و كارەكانمان بۆ راناپەڕێنن و نازانین چی بكەن؟. جیا لە وەرگرتنی پارە مەسەلەی پاراستنی حورمەت و پێگەی كەسێكە كە ئۆسكاری وەرگرتووە، تۆ دەبێ‌ لەم وڵاتەدا حەسانەت هەبیچت، تۆ چۆن دەڕۆی گۆرانیبێژێكی پلە شەشی عەرەب دێنێیتە ئێرە و ئەو هەموو ئیمكاناتەی پێدەدەیت و خەرجی بۆ دەكەی، من پیچم وایە رێزگرتنی هونەرمەندە كوردەكان زۆر لەو كارانە گرنگترن. ئەم شتانەیە كە دەبنە هۆی ئەوەی كە حكومەت و لایەنێك بۆ هونەری سینەما چۆن دەتوانێ‌ باش یان رووخێنەر بێت. بەتایبەت لە مەسەلەی بەدواداچووندا، چونكە فیلم ئەبێ‌ خاوەن و نسانامەی هەبێت، چونكە فیلم ئەوكاتە دەست پێدەكات كە كۆتایی پێدێت. دوای ئەوەی كە فیلمێكی باش تەواو بوو، تازە هەوڵ و تەقەلا و هەڵات هەڵاتەكان دەست پێدەكەن، بۆ ئەوەی كەلە هەموو ئەو شوێنانەی كە بەشدار ئەبێت و ئەوانەی كە ئامانجیان لە بەرهەمهێنان نەتەنیا مادی بووە، ئەبێ‌ حازر بن، بۆ ئەوەی كە كەڵكی لێوەربگرن. لە پەیوەندییەكانەوە بگرە هەتا دوایین ستاڤ، تەنانەت ئیكۆنۆمی‌و ئابووریی وڵاتان ئەجووڵێنیت. بۆ وێنە “ئەربابی ئەڵقەكان” ئاستی ئابووریی نیۆزیلەندی گۆڕی، دوای ئەوەش خەڵك رژانە سەرشەقامەكان و سوپاسی دەرهێنەرەكەیان كرد، ئێستا داهاتی یەكەمی‌بۆلگاریا تەنیا لەسەر لۆكەیشێنی سینەما هەڵدەسووڕێ‌. ئێمەی كورد ئەگەر بمانەوێ‌ دەتوانین بە سینەما زۆر كاری گرنگ بۆ میللەتی كورد بكەین.     

        
۲ ـ كاك شارام وەك دیارە و ئەوەندەی من سەرنجم داوە زۆربەی فیلم و كورتە فیلمەكانی كورد چەقی روانینیان لەناو شاخ و كێو و سنوور و بەگشتی لەناو سروشت دایە، بۆچی سینماكارانی كورد روو لە شار ناكەن و ناپەرژێنە سەر خەم و خولیا و كێشە و پێوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی مرۆڤی كورد لە شار؟
شارام عەلیدی: بۆ وەڵامی‌ئەم پرسیارە دەتوانن بڵێم یەك لەو شتانەی كە لەلای ئێمە بۆتە نەریت، مەسەلەی لۆكەیشنە، دوو شت لە گۆڕێ دان، روانین بۆ ئەوەی كە كورد لە جوگرافیای شاریشدا ئەژی و تەنیا گوند نییە و شارستانیەتی بۆ خۆی هەیە و بەتەنیا گوندنشین نییە، پیوەندیی جوان و تایبەت بەخۆی بۆ ژیان هەیە. بەڕای من تەنیا روانین بۆ ئەوە نییە كە تۆ لە فیلمێكدا كورد نیشان ئەدەی لە شار یان گونددا، بەڵكوو مەسەلەكە جۆری روانینە بۆ ئەو ئینسانە  كە چۆن دەریدەخەیت، تۆ ئەتوانی مرۆڤێك بەتەنیا لە ژوورێكدا دەرخەیت كە دیار نییە شوێنە شارە یان گوند و نەزانرێ‌ دەرگاكەشی لە كوێوەیە، بەڵام بە فەلسەفە و جۆرێك لە بیركردنەوە و ئەو ئینسانە بخەیتەڕوو كە و بەو ئامرازا و كەرەستانەی بەكاری دێنێ‌، بەو دیالۆگ و ئاخاوتنانەی دەریدەبڕێ‌، بەو قاپ و قاچاخەی بەكاریان دێنێ‌، یانێ‌ كاتێك بەكاریان دێنێ‌ خاوێنیان دەكاتەوە، چۆنیان دادەنێ‌؟ چۆن جلوبەرگی خۆی رێك دەكات، چۆن دادەنیشێت و چۆن هەڵدەستێ‌، هەر بەم شتانە دەتوانی شارستانیەت و فەرهەنگی تاك و كۆمەڵ بگەیەنی، ئەم روانگە بۆ من لە لۆكەیشێن زۆر زۆر گرنگترە. گرنگ نییە لە كوێ‌ وێنە دەگیرێت، بەڵكوو گرنگ روانین و ئەنجامی‌روانینەكەیە. بۆ وێنە فیلمێكی دژە كورد كە ئەبوا من لە كاتی خۆیدا هێرشم كردایەتە سەری “دۆڵی گورگەگان”ە كە لەلایەن دەوڵەتی توركیاوە بەدژی كورد دروست كراوە، ئەم فیلمە لەشار ساز كراوە و كوردیش نیشان دەدات كە ئەمە بازگە و سەیتەەریە و تۆهین و سووكایەتییە بە ئاڵای كوردستان كە لەلای ئێمە زۆر پیرۆزن، نیشاندانی كورد بە كەسانێكی توندوتیژ و تووڕە و دڕندە كە بۆ چەواشەكردنی رای گشتی بووە. یان نموونەی باشیش ئەتوانین ئاماژە بە كورتە فیلمی‌“ماڵ و كلیل”ی شوان عەتووف بكەین، كە هەموو فیلمەكە یەك حەوشەیە و لەوێدا دەتوانی رۆحی میمیك (روخسار)ی كورد لە سلێمانی لە بڕگەیەكی مێژووییدا ببینی كە لەناكاو دیمەنەكە ئەبێ‌ بە سفر یان سەد، ناوەند و مەوداكەیان زۆر كەمە. یان گریانە یان پێكەنین یان رۆیشتن بۆ تروپك و خاڵی مەبەست بەبێ‌ دیالۆگ، نیشاندانی ئاركۆلۆژی و شێوازی بیناسازی خۆی دەربڕی شارستانیەتە، تەنیا ئەوە نییە، بەڵكوو جلوبەرگ، هەڵسوكەوتدا دەردەون. بۆ وێنە فیلمێك بە ستاڤێكی‌هالیۆدییەوە كە دوو ملیۆن دۆلار پارە داهاتی بووە، بەڵام لەناو ئەم فیلمەدا هەر شەق هەڵدەدرێ‌  لە منداڵی كورد، دەی ئەو فیلمە لە شاریشدا بەرهەمهاتووە، هەرچەند هەموو ئەو فیلمانە خاڵی باشیشیان هەیە، من تەنیا لەبەر بەرەوەندیی نەتەوەكەمان باسی ئەم مەسەلەیە دەكەم.


۳
ـ باشە بەڕای جەنابت، بەیت و باو و بالۆرە، كایەی منداڵانە و بووكە بارانە و بەگشتی ئەدەبی زارەكی و فۆلكلۆر توخم و هەوێنی سینەما و شانۆییان تێدا نییە، بۆچی سینەماكار و دەرهێنەرانی كورد كار لەسەر ئەمانە ناكەن؟

شارام عەلیدی: تۆ دەزانی كورد چەندە عاشقە؟ هیچ میللەتێك لە دنیادا نییە بە ئەندازەی كورد عەشقی بۆ ژن، منداڵ و بەگشتی ژیان هەبێت. بۆ وێنە لە ئەدەبی كلاسیكدا كە ئەگەر بمانەوێ‌ باسی بكەین دەبێ‌ نموونە و فاكت لە نالی، مەحوی، سالم، گۆران و مەولەوی و هەتا دێتەوە بۆ شێركۆ بێكەس و عەبدوڵڵا پەشێو و لەناو رۆمانەكانیشماندا شێرزدا حەسەن، عەتا نەهایی و بەختیار عەلی و… چەندی دیكەش بێنینەوە. جیالەمانەش بەتایبەتی و بە قووڵی لە ئەدەبی فۆلكۆردا مەسەلەی عەشق و خۆشەویستی زۆر خەست و بەرینترە. یانی ئەگەر لە ئەدەبی زارەكی و فۆلكلۆردا هەر تەنیا باسی تەشبیهات بكەین، كتێبێكی تایبەتی دەوێ‌. من لە فیلمە نوێیەكەمدا بۆ رۆحی باب و باپیرانی خۆم و كورد و بۆ رێزێكیش لە هونەرمەندی مەزن خاڵە تاهیر تۆفێق لەختەیەكم داناوە لە هەمانكاتدا كە فۆلكلۆرە، بەڵام زۆر زۆر مۆدێڕنە و دڵۆپێكە و لەو زەریا جوانییەی دنیای فۆلكلۆر. كە دەبینین لیمۆ لەوێ‌ چی ئەكات، كە ئەوە دادەنێین هەتا فیلمەكە بەرهەم بێت. ئەوكاتەیە كە تۆ دەتوانی لە رۆح و جەوهەری خۆماڵیی كورد شت دەربێنی. بەیت و باو و ئەدەبی زارەكیمان لە سەرداسەد پڕن لە هەوێن و توخمی‌سینەمایی و وێنەی جوان، بەڵام نابێ‌ خاو و كرچ و كاڵ بیانگوازینەوە، چونكە دەبنە كۆپی، بەڵكوو فەن و زانستی دەوێ‌. یانی كاری پۆستمۆدێرن لە بەرهەمێكی زۆر كۆندا زۆر زەحمەتە و خولقاندنی تاقەت و شارەزایی و پسپۆری زۆری دەوێت. یانی هەم دەبێ‌ ئەدەبی فۆلكلۆر و كلاسیك زۆر بە باشی بناسیت و هەم شێوازی كاركردن و گونجاندنی لە هونەری پۆستمۆدێرندا ئەمەیە خاڵە جەوهەرییەكە. تەنیا ئەوە گرنگ نییە بزانی و بڵێی “ترازا بەندی سوخمەی ئاڵی گوڵناری بە ئاهی من \ كەچی دەستی لەسەر دانا لە سەیری باخی بەی كردین” ئەمە سەرەتای مەسەلەكەیە، دوای ئەوەی كە رۆیشتیتە ناو دنیای ئەدەب، دەبێ‌ وەرگێڕانت هەبێ‌، وەرگێڕان و گواستنەوەیەك بە زمانی سینەما، جا لێرەدا زەحمەتەكە دەست پێدەكات، چونكە یەكێك لە تایبەتەمەندییەكانی وەرگێڕ، شارەزایی لە زمانەكانی سەرەتا و مەبەستە و دەبی زمانی ئامانج و سینەماییان زۆر بەهێز بێت، هەڵبژاردنی هەوێن و مەتریاڵێكی كلاسیك كە لەبارەیەوە زۆر قسە كراوە و زۆر روون بۆتەوە، كاتێك ئەیكەیتە بەرهەمێك كە روون نییە و بۆ خۆشت قسەت لەبارەوە نەكردووە و یەكەم كەسی كە بیخوڵقێنێ‌، دەبێ‌ لەباری سینەماوە زۆر بەهێز و پڕۆفیشناڵ بیت، كە تۆ دەبێ‌ رۆحی سینەمای نهێنی بگریت، سینەمای نهێنی مەبەستم ئەو رۆح و توخمە سینەماییەیە كە لەناو ئەدەبی كلاسیك دایە و تۆ دەبێ‌ لە رێگای ئەدەبی بەراوەردییەوە كەشفی بكەیت و بیگوازیتەوە بۆ ناو خودی سینەما. یان هەندێ‌ دەقیش هەیە هەر نووسەر لە بنەڕەتدا بۆ سینەمای نووسیوە و ئیتر پێویست بە كەشف ناكات، چونكە هەموو مەتریاڵەكانی ئامادەن، بۆ وێنە باخچەی ئاژەڵانی جۆرج ئۆروێل، ئیتر سینەماكار بۆ ئەمە كێشەی نییە، بەڵام كە تۆ ئەڕۆیتە ناو ئەدەبی ئەمریكای لاتین، ئەڕۆیتە ناو ئەدەبێك كە لایەنی نهێنیی هەیە و ئەڕۆیتە ناو لێكدانەوە و ئیماژە و شرۆڤەیەكی قووڵەوە. 
یان لە ئەدەبی كوردیی ئێمەدا كە زۆر ماتریالیستی و دنیاییە و هێندە بۆ دەرەوە دەڕوانێ‌، ئەوەندە روانگەی دەروونی نییە. بۆیە تۆ تێیدا كەشف و شهوود ناكەیت،. بەتایبەت لە بەیتەكاندا بابەتەكان زۆر روون و ئاشكران، بەڵام وێڕای ئەم سادەییەش ئەمە بەتەنیا بەس نییە. بۆ وێنە ئەگەر بێیت و كار لەسەر برایمۆك، یان لاس و خەزاڵ بكەیت، دیسان كۆپیت كردووە، دەبێ‌ ئیش لەسەر جوانیناسیان بكەیت، بە دیدگای ئەمڕۆییەوە. زۆر كەس كاریان لەسەر مەم و زین كردووە كە كارێكی سادە و كلیشەییە. ئەمانەش كاری باشن، چونكە هەر وڵات و میللەتێك بۆ خۆی “رۆمۆ ژۆلێیت”ێكی داناوە، خۆسرەو و شیرین، مەم و زین رۆمۆ ژۆلێیت، ئەمە پێداویستییەكە دەڵێن با بێین باس لە عەشق بكەین، بەڵام ئەم چیرۆكە لە قاڵبی خوسرەو و شیریندا بكەین. ئەوە زۆرنە، بەڵام كە بە وردی و قووڵ و بە ناسینەوە رۆیشتیتە ناخی هەركام لەو بەیتانەوە ئەوكات دەتوانی كەشف بكەیت. یان بەتیی “قەڵای دمدم” شتێكی زۆر ئەكشنە و ئاكامەكەی دیارە، تۆ ناتوانی بڵێی خانی لەب زێڕین كە باسی هەیبەت و تایبەتمەندیی دەكەی روونە، ناتوانی لە سینەمادا بیكەیتە قارەمانێكی تر، بەڵام لێرە پێویستمان بە ناسینی زۆر لایەنی ورد و شاراوەی دنیای ئەدەبی فۆلكلۆر و كلاسیك هەیە كە بیخەیتە ناو فۆرمێكی سینەماییەوە و نابێ‌ هەر وا بە شێوەی كۆپی بیگوازینەوە. ئەگەر زەمانێ‌ كەسێك بیهەوێ‌ كاری سینەمایی لەسەر بەیتەكان بكات، شتێك كە زۆر گرنگە، ئەوەیە كە دنیای مۆسیقا و ریتم و شیعر تێیاندا زۆر بەهێزە. ئەگەر بمانەوەێ‌ لە بەیتەكانیش نموونە بهێنینەوە، بەیتێكە كە بە دڵدارەكەی دەڵێ‌ من چیت بۆ دەكەم لەبەر ئەوەی تۆ ئاوا جوانی. جار لێرەدا من باسی ئەوە دەكەم كە دەگەینە وێنەی سینمایی، تۆ حیسابی چەند سەد ساڵ لەمەوبەر بكە، حیسابی كەسێك بكە كە خوێندەواریی نەبووە، ئێستا وەرە لەم سەردەمەدا لەگەڵ هونەرێكی مۆدێڕنی سینەمایی بەرواردی بكە. لەو بەیتەدا عاشقەكە دەڵێ‌: من گوارەت بۆ ئەكەم لە زێڕێ‌، لەبەر ئەوەی گوێی تۆ زۆر ناسكە، لەسەر سندانی دانانێم بیكوتم، بەڵكوو لەسەر لەپی دەستی خۆم گوارەت لەبۆ دەكەم. تۆ بەمەدا ئەتوانی ناسكی و جوانیی ئەو كچەت بۆ دەربكەوێ‌، تۆ بەمە دەزانی كە ئەو كچەی چەندە لا خۆشەویست بووە و پاكیی عەشق و بێ‌ غەل و غەشیی ئەوینداری لای كورد دەردەخات. ئەوەندە گوێی ناسكە دەڵی نابێ‌ قورس و كێشی هێندە زۆر بێت یان پریشكی ئاسنی بەسەرەوە بمێنێ‌، نەوەكوو گوێی ئازار بدات. بۆیە پێویستم بە سندان نییە. بەمەش دەریدەخات كە كچەكە چەندە نساكە و چەندە خاتری گەرەكە. لێرە دایە كە جیاوازیی سینەمای ئەكشن و ریئەكشن دەردەكەوێ‌، لێرەدا بە وەسف كردن و پێاهەڵدانی كەس، یان كەرەستەیەكی تر، تۆ كەسایەتیی و جوانی و پێگەی كەسێكی تر وەسف دەكەی. ئەمە مۆدێڕنیزمی‌شاراوە و نهێنیی ناخی بەتیە كوردییەكانە كە سەدان نموونەی لەمە جوانتریان تێدایە. لێرەدا راستەوخۆ ناڵێی خۆشەویستەكەی من چییە، یانی هێنانی بۆن و شتی زۆر مەتریال و بەرهەست و عەینی كە كاتێ‌ بۆنی ئەو بە بۆنی چڵەڕەیحانێك وسەف دەكات، دنیایەك جوانی ئەخوڵقێنێ‌. یان بۆ لە كاتی وەسفی دیارەكانی سروشت، وەك هەور و ئاسمان و تەم و مژ  دڵیگران ئەكات، ئەوكاتە پێت دەڵێ‌ كە رەنگ و “پەلێر كاركێشنی” فیلمە‌هالیۆودییەكان چۆنە و هەور و ئاسمان چ رەنگە؟ لێرەدا هەموو شتێكت بە سینەما بۆ وەسف دەكات. ئیتر تۆ لەناو تەپ و تۆزێكدا رەنگ و شتە هەست پێكراوەكان ئەبینی. تەنانەت insertیشی تێدایە، یان پێت دەڵێ‌ ئێستە دەنگی سمی‌ئەسپەكان چۆنن، یان كاتێك سمیان لە بەرد دەدات چۆن بریقە دەدات و ئاگری لێ‌ هەڵدەستێ‌، ئەمە لەخۆیدا یانی  ” klosap” لەونا ئەو بەیتانەدا “لانك شات و فرەیم”ت پێدەدات، یانی سینەمای كوردی چۆن بگاتە ئەو ئاستە نەتەوەییەی كە كاراكتەرێكی سنەیی، لە بادینان دابنێ‌، یان فیلمێك لە سنە كاراكتەرێكی بادینان دابنێ‌، بانی رۆحێكی خۆشەویستیی سلێمانی ـ زاخۆ، دهۆك، قامیشلۆ، مارددین دیاربەكر، هەولێر، لە سنە و مەهاباد و كرماشان هەست پێ‌ بكەین، كە بەڕاستی لە رۆژهەڵات ئەم هەستە هەیە. لەو ناوچانەی كە رەنگە دەسەڵاتی خۆجێی زۆر كەمتر بێت. ئەو هەستە نیشتمانی و خۆشەویتسیە زۆر پڕ رەنگترە هەتا ئەو شوێنەی كە ئەبینی دۆخەكە زۆر باشترە و هیوای زۆری لێدەكرێ‌، ئەمە لەناو بیروڕای گشتی ئێستا زاڵە. ئەم بیرۆكە كە مەسەلەی گرتنی رۆح و ناخودئاگای رۆحی دەستەجەمعیی نەتەوە خاڵێكی زۆر گرنگە، ئەمە بەشە بنەڕەتی و پڕ زەحمەتەكەیە، بەشە رواڵەتیەكەش بیناسازییە كە زمان، كولتوور، جلوبەرگ، هەڵسوكەوت و دیالۆگە، تۆ بەم كەسەرتانە دەتوانی زۆر كار بكەی بۆ پاراستنی ئەو رۆحە یەكبوونە، كە بەداخەوە من هەندێ‌ شت ئەبینم كەلە زۆر لاوە نائومێدم ئەكەن و متمانە و هیوام لێ‌ ئەستێنن. كە من نموونەی یێلماز گونەی دێنمەوە كە بەتەواوەتی باوەڕی بە یەكبوونی نەتەوەیی و رۆحی میللی هەبووە كە ئێمەش دەبێ‌ وا بیر بكەینەوە، بەم دوو شتە لەناخ و رواڵەتن و هەردووكیان ئەبێ‌ بپارێزرێن، بەتایبەت تایبەتەمەندیی زمان فرە گرنگە، زمانیش نەك تەنیا بۆ دیالۆگ، بەڵكوو بەكارهێنانی رەمەزەكانی زمان لەناو دەق و كێشانە دەرەوەی ریتمی‌دەروونیی زمان. بۆ وێنە زمانی جەستە، چونكە زمانی جەستەی كەسێكی ئیتاڵی لەگەڵ زمانی جەستەی كەسێكی ئیسكاندیناوی زۆر پێكەوە جیاوازن. هەر بەم وردەكارییانە لە سینەمادا تۆ “میزانسن”ت ئەگۆڕدرێ‌، باوەڕە ئێكۆلۆژییەكان كاریگەرن لەسەر ئەوەی تۆ سینەمای كوردیی پێ‌ بنیات بنێی. 

function_resize_image

۴ ـ ئایا سروشت، بیناسازی و هەڵسوكەوت و كولتووری تاكەكانی كۆمەڵ دەبێ‌ لە سینەمادا چۆن كاریان لەسەر بكرێ‌ و ببووژێنەوە؟
شارام عەلیدی: یەك لەو كەسانەی كە سینەمای ژاپۆنی “یاسی جیرۆ ئۆزۆ”یە. بزانە ئەو چی داهێنانە، هەروەك دەزانین ژاپۆنییەكان لەسەر زەوی دادەنیشتن چاییان دەخواردەوە، ئەو یەك لەو كەسە بەهێزانە بوو كە بۆتە هۆی ئەوەی سینەمایەك كە لە فەرەنسا خوڵقاوە و ئەمریكا بەخێو بووە، ئێستە دێتە ژاپۆن، ئەو سێ‌ پایەی ژێر كامیرای لە ئەمریكاوە هێنا، ئەمە بەرهەمی‌رۆژئاوایە كە‌هاتۆتە رۆژهەڵات، بەڵام ئەو ئەم یاسایە تێك دەشكێنی و بە زانست و فكری رۆژهەڵاتی خۆیەوە ئەو سێ‌ پایە هەڵدەوشێنی و لەسەر عەرزی دادەنێ‌، تەنیا لەبەر ئەوەی كە ژاپۆنی كلتووریان وایە لەسەر عەرز دادەنیشن. ئەمە زانست و تێگەیشتنە لە كولتووری خۆت. كەڵكی ئۆزۆ، یان سینەمای ژاپۆن لەو خانووە كەشۆیی “چەكمەجی”یانەی كە بە داری تایبەت و كاغەز ساز ئەكرێن، ئەو‌هاتووە بە بیناسازیی ژاپۆنی فێڵی لە سینەما كردووە و ئەمەش بە لێكۆڵینەوەی هیندەسە دەركەوتووە. یانی هەڵەی سینەمایی كردووە، بەڵام بە زانینێكی زۆر وشیارانەوە. ئەو بە ناسینی شێوازی دانیشتن و ئیكۆلۆژی و بیناسازیی ئەو وڵاتە توانی رچەیەك بشكێنێ‌. 

ئێمەش دەبێ‌ ئەوە بزانین كە دوو شاری سلێمانی و سنە بیناكانمان وەك یەك دەچن و‌هاوشێوەن. یان ئەو ئەندازە رووناكیەیی كەلە كڵاورۆچنەیەكی سەر ماڵانی هەورامانەوە دێتە ژوورێ‌، بەڵام ئێستا ببینە هەرچی فیلم لەوێ‌ ساز كراوە بزانە چەندە پڕیان كردووە لە رووناكی. بەرلە كاركردن دەبێ‌ تۆ بە رۆح و بەدڵ و واقیع تێیدا بژی، چونكە ناتوانی بیكەیتە نوسخەیەك و لە گرتەیەكدا بیخەیتە روو و خەڵكی پێ‌ چەواشە بكەی. من ماوەیەك لەمەوبەر لە كرماشان دێكیۆمێنتارییەكم لەسەر ئەو بینا چەند هەزار ساڵانەی دەورەی ساسانییەكان لە كرماشان كرد. كاتێك رۆیشتم دنیایەك جوانی و وێنەم بینی. لە كێوێكدا قەڵای “یەزدگرد” كە دوایین پاشا و رەچەڵەكی كوردە، بەداخەوە چۆن بێخاوەن كەوتووە و مەڕی تێدا بەخێو ئەكرێ‌، ئەو شوێنە ئاورگەیەكی زەردەشتی پێغەمبەری تێدایە. لەو شوێنە باب و باپیر و نەوەكانی پێش ئێمە پێش هەزاران ساڵ دەیان هەزار دیالۆگ و وێنەیان تێدا خوڵقاندووە و من بیرم لێدەكردەوە، ژێر ئەو ئاورگەیە زۆر جوان و سەرنجڕاكێش بوو، ئاخۆ لەسەرەوەی ئەبێ‌ چ رووناكییەكی بووبێت؟ ئەو سەرچاوە رووناكییە بۆ منی سینەماكار  كە رووناكی یەكێكە لە شتە بنەڕەتییەكان، چونكە بە رووناكی ئەوانم وێنە بگرم، ئەتوانێ‌ چیم بۆ بكات و زۆر شتی تر، یان بیركرنەوە لە ئاو، دار و سەرجەم سروشت، هەوێنی كاركردنن، من كورد و سروشت بەجیا لە یەكتر نابینم. بیركردنەوەی من بۆ سروشت رەنگە هەتا چەندە تەمەن بكەم قە تەواو نابێت، چونكە كورد لەناو سروشتدا زۆر جوان ژیاوە و تێكەڵی رۆحی یەكتر بوون. بوونی ئاو لە سروشتی كوردەواریدا زۆر گرنگە و سینەماكارن دەبێ‌ رووی تێبكەن، چونكە سەرچاوەی دەنگێكی سروشتی و سیحراوییە. من وەكوو دەرهێنەرێكی سروشتیی كورد لەگەڵ دەرهێنەرێك لە كەویر و بیابان كار دەكات، جیاوازیی بیركردنەوەمان هەیە و تەنانەت ئاكۆستیكی كاسەی سەریشمان جیاوازە. 

۵ ـ سیناریۆ ژێربەنا و بناغەی كاری فیلمە، لەم دواییانەدا هەندێ‌ لە دەرهێنەرەكان دەڵێن ئێمە بەبێ‌ سیناریۆ دەچینە سەر سەحنە پارچە كاغەزێكمان پێیە و هەندێ‌ شتمان نووسیوە و دەچین فیلم چێ‌ دەكەین، ئاخۆ شتی وا راستە، ئەمە چۆن چۆنیە؟
شارام عەلیدی: من هیچ دەرهێنەرێكی بەناوبانگی دنیا ناناسم ئەمەی كردبێ‌، رەنگە نموونەیەك هەبێت كە ئەویش درۆیە، كە وەك داستانەكەی مەولاناوە لەناو مەسنەوەیدا كە دەڵێ‌ مەسەلەمە بەم چەشنەیە، بەڵام راستیەكەی وا نییە، بەڵام لەبەر ئیرۆتیك بوونی چیرۆكەكە نایگێڕمەوە. ئەگەر لە فیلمدا بیرت لە دەنگ، رەنگ، جووڵە، با و ئەندازەی فرەیمەكانت نەكردبێتەوە، مەحاڵە بتوانی فیلم بەرهەم بهێنی، باشە لێرەدا پرسارێك دێتە گۆڕێ‌ كە ئاخۆ ئەبێ‌ بیر بكرێتەوە یان نا؟ ئەگەر كەسێك بێت و بڵێ‌ من پێش لە فیلم بیر ناكەمەوە كە ئەبێ‌ چی روو بدات، من نازانم لە ئەنجامدا چی باس دەكات و چی بەرهەمدێنێت؟ دەبێ‌ باسێك لەبارەی بیرۆكەی لەناكاویش بكەین كەلە كاتی كاركردندا دێتە ناو سیناریۆوە و هەتاڕادەیەك باوەڕم بەمە هەیە. ئایا لە بنەڕەتدا نووسینی سیناریۆ بۆچییە؟ بۆ ئەویە ئەو شتانەی كە تۆ بیریان لێدەكەیەوە و دەتەوێ‌ بیانكەیتە وێنە بیاننووسیتەوە هەتا لەبیرت نەچنەوە، سیناریۆ خۆی پرسێكی جێگای مشتومڕە كە خۆی لەخۆیدا بەرهەمێكی ئەدەبی هەیە یان نا؟ ئایا بایەخ و بەهای خوێندنەوە و لێكدانەوەی هەیە، یان نا تەنیا كۆمەڵە یادداشتێكە بۆ بەرهەمهێنانی فیلمێك؟ ئەو فیلمانەی كە دیالۆگ تەوەرن، نەختێ‌ لەم نرخ و بەهایانە خۆیان جیا دەكەنەوە. یان ئەو سیناریۆیانەی وەكوو رۆمان هەوڵ و تەقەلای دەستنیشان كردنی هەموو ئەو شتانەی تۆ وەك سینەماكار دەبێ‌ بیبینی، وەك رووناكی، دەنگ، چونكە لە سینەما كاریان لەسەر دەكرێ‌، چونكە لەناو ئوستۆدیۆدا كار لەسەر ئەو لەختە و دەنگانە دەكرێت. باشە ئێمە وەك سینەماكار چەندە بیرمان لە رووناكی و دەنگی ئەو لەختە كردۆتەوە؟ زۆر كەم جیا لە یەك دوو كەسی دەگمەن، بەرداخەوە سینەماكارانمان هەر بەلایدا ناچن. من دەڵێم سیناریۆ یادداشت و پلانێكە بۆ بەرهەمهێنانی فیلم، ئەو یادداشتانەت پێ‌ نەبێ‌ كاركردن مەحاڵە، هیچ دەرهێنەرێك لە دنیادا نییە كە ئەوەندە مێشك و بیری بەهێز بێت، ئەو هەموو بیرۆكە و گرتە و وێنانە بخاتە سەر یەك. تۆ لە كاتی كاردا و لە یەك چركەدا ئەبێ‌ زیاتر لە شەش سەد بڕیار بدەیت، وەك ئاخۆ ئەو ئەكتەرەی كەلە قەراخی چۆمەكەوە ئەڕوات، ئەكتەری دیكە ببینێ‌، یان نەیبینێ‌، یان ئەوەی لەسەر بانەكە دانیشتووە تەماشای ئاسمان بكات، یان روو بە خوارەوە بێت؟ ئەو سەیارەی كە ئەڕوات هۆڕن لێبدات یان نا، ئەو كەڵەشێرەی لەسەر بانەكەیە بخوێنێ‌ یان نا دەبێ‌ دەنگی بۆ دابنێی؟ ئەمە لە رۆژدا وێنەی بیگریت یان بە شەو؟ ئەم هەموو پرسیارە تەنیا بۆ یەك لەختەیە. بەڵام ئەگەر بیر نەكەیتەوە زۆر ئاسانە و پرسیارێك نییە و هەرچییەك بووە و وێنەی ئەگەرین و تەواو، بەڵام ئەگەر بڕیارە بیر بكەینەوە، هەموو ئەمانە لەلات ئەبن بە گومان، ئەم لەختەیەی كە باسمان كرد شتێكی سادەیە، بەڵام ئەگەر بێت و كەڵەشێرەكە لە بانەكەوە بفڕێتە خوارەوە و سەیارەكە لێی بدات، هەموو شتەكان ئەگۆڕێن، یان ئەو كەڵەشێرە بخوێنێت و شۆفێرەكە بشڵەژێت و بدات بە شوێنێكدا هەموو وەزعەكە ئەگۆڕێت. ئەمانە هەموو پرسن، ئەم پرسانە دێنە ناو سیناریۆوە، هەرچەند ئێمە فیلممان هەیە “دێكۆ دراما”یە و فیلممان هەیە داكیۆمێنتیە، لە فیلمی‌داكیۆمێنیدا گرتە و بیرۆكەی لەناكاو زۆرە، تۆ ناتوانی بڵێی ئەو شتەی كە بیری لێدەكەوە سەداسەد وێنەی دەگرم و تەواو. لە دیكیۆمێنتاریدا تۆ دەبێ‌ لە خزمەت واقیعەكەدا بیت. لە فیلمەكانی فیكشێندا ئەوانەی كە دیكیۆمێناریی زۆریان بەرهەمهێناوە، بۆ وێنە عەباس كیا رۆستەمی‌رێچكەیەكی ساز كردووە كە بەو رێبازەی توانیویە سینەما داكیۆمێنتی‌هاتۆتە ناو سینەما فیكشێنەوە. كە تێیدا كەڵك وەرگرتن لە گرتەی بێ‌ ئەكتەر و بەكارهێنای رێئەكشێنی زۆر، تەنانەت ئێمە لەناو سینەمای فیكشێنیشدا ئەكتەرە پڕۆفێشناڵەكانیش دائەەنین و ئەڵێین ئێستا سەرقاڵی وێنەی ئەكتەرێكی ترین، بەڵام لەڕاستیدا وێنەی ئەكتەرەكەی رووبەڕووی دەگرین، بۆ ئەوەی فیگۆر نەگرێت و وەك داكیۆمێنتی لێبێت. لەوێ‌ بێ‌ پلانە و ئەكتەر پلانی نییە، بەڵام تۆ پلانت هەیە، زۆرن ئەوانەی لەناو سینەمای فیكشێن دان و فێڵی داكیۆمێنتاری بەكار دەهێنن و تێكەلێان دەكەن. بەڵام من لەو باوەڕە دام شتێكمان نییە كە بەبێ‌ یادداشت و بێ‌ پلان بێ‌ قەڵەم و كاغەز بڕۆینە بۆ كاركردن، بەڕای من هونەر نییە، چونكە هیچی لێ‌ بەرهەم نایەت.    

۶ ـ جیاوازییەكانی داگما فیلم لەگەڵ فیلمی‌سینەما لەچی دایە و هەندێ لە دەرهێنەرە لاوەكانی كوردستانی رۆژهەڵات كاری ئەنیمەیشنیان كردووە، لە بنەڕەتدا سینەمای ئەنیمەیشن چییە و ئەم ئەزموونە لەلای سینەماكارە كرودەكان چەندە سەركەوتوو بووە و جێگای گرتووە؟ 
شارام عەلیدی: سینەمای داگما شۆڕشێك بوو بەرانبەر بە سینەمای پڕ تەمتراقی بۆرژوازیی‌هالیڤوود، شەپۆلێكی نوێی سینەمای فەرەنسا بوو دوای نیۆریالیزم كە پێكەوە كۆبوونەوە و بڕوایان نەمابوو و وتیان ئێمە كەڵك لە رووناكیی دەسكرد وەرناگرین و رووناكیی سروشتی بەكار دەهێنین، رووناكی و میكیاژیان لابرد، بڕوایان وابوو لەباتی ئەكتەر نائەكتەر بەكار بهێنن، ئەوان سینەمایان هێنایەوە ناو دڵی واقیعی ژیان، دڵی ئەو شتەی كە ئێمە پێی دەڵێن داكیۆمێنت، ئەو شتەی كە رێئالە. تەنانەت لەناو نیۆریالیزمیشدا بەم چەشنە نەبوو، مەسەلەی جووڵە، هێنانە خوارەوەی كامیرا لەسەر سێ‌ پایە، چونكە من لەدنیای وێنەكێشان و ئەنیمەشێنەوە‌هاتووم، رەنگە ئاماژە بە هەندێ‌ شت بكەم، لەوانەیە سینەماكارانی تر نەیكەن. بۆ نموونە هێنانەخوارەوە كامیرا، لەگەڵ هێنانە خوارەوە بووم لەسەر سێ‌ پایەی وێنەكێشی، كەلە وێنەكێشیدا زووتر ئەم كارە كراوە. یەكێكی تر مەسەلەی جووڵە و میزانسنە، ئەم گۆڕانكارییانە وایان كرد خەڵكیان بە سینەما زۆر نزیكتر كردەوە. سینەمایان هەرزانتر و بەردەستتر و واقیعی تر كرد كە لەو كاتەوە ئیتر هەستت بەوە دەكرد كە لەبەردەم كامیرا هەموو شتێكت ئامادە كردووە و چنیوە. من بۆ خۆم لەناو سینەمای ئەنیمەیشێنەوە‌هاتوومە ناو دنیای سینەمای رێَئاڵ، هەرچەند كاری سەرەكیی من لەناو سینەمادا رێئاڵ نییە، مەبەستمان سینەمایەكی زیندووە كە دەستێوەردانی هیچ ئامێرێكی دیكەی تێدا نییە كە ئەو فەنتازیا رواَەتییە بەدی بێت، چونكە ئەو فەنتازیایەی كە رواڵەتی نییە لەناو كارەكانی مندا وردە وردە خۆی دەرخستووە، یانی ئەو رۆحەی تێدایە، واتە ئەگات بە شوێنێك كە وابزانم دیسانەوە بگەمەوە بە ناخی خۆم، چونكە سینەمای من راستە ئێستە بەم چەشنە قسە دەكات، بەڵام جەوهەری خۆی نییە. وەك كەسێك چۆن دەڵێت بنەڕەتی زمانیم هەورامییە، من بنەڕەی زمانیم ئەنیمەیشێنە. دنیای فیلمی‌ئەنیمەیشێن تایبەتمەندییەكی هەیە كە بێسنوور خەڵك زۆر شتی لێ‌ قەبووڵ ئەكەن. تەوفیر ناكات لە هەر كوێیەكی دنیا بیت، یەك لەو شتانەی كە لێی قەبووڵ ئەكەی لۆژیكە. یانی پرسیاری مەنتیقی لێناكەیت. چۆن ئێستا لەم ژوورە عەقڵ قەبووڵی ناكات كە مەلێك دابكەوێت، بەڵام لە سینەمای ئەنیمەیشێندا ئەمە قەبووڵ دەكرێت. لە ئەنیمەیشَیندا خەیاڵ دەوری زۆر دەگێڕێ‌، لە سینەمای ئەنیمەێشێندا كردە نالۆژیكی و نەلواوەكان زاڵن و منیش بۆ خۆم لایەنگری ئەم بیرۆكەم. 

۷ ـ ئەی چۆن دەتوانین بڵێن سینەما، ئەدەب و هونەر رەنگدانەوەی واقیعی كۆمەڵگەن؟
شارام عەلیدی: ئەمە پێوەندیی بە باسێكی فەلسەفیی زۆر دوور و درێژەوە هەیە، وەك فۆكۆ دەڵێ‌: ئەمە پیپ نییە. پیپێكی بەدەستەوەیە و ئەیژێ‌ ئەمە پیپ نییە. ئایا كێ‌ دەڵێ‌ ئەم واقیعەی كە ئێستا من و تۆ تێیدا دەژین، هەر ئەمە بێت. ئێمە بۆ خۆمان قاعیدە و نیزامێكمان داناوە و دەڵێین ئەمە قەنەفەیە، ئەمە ئیسكانە، یان لەسەر ناوی رەنگەكان رێككەوتووین. لە زۆر شتدا سەدا سەد بەو جۆرە نییە كە من چی دەبینم، حەتمەن تۆش هەر ئەوە دەبینی. كاتێك جیاوازە چۆن ئەتوانین بێژین واقیع؟ باشە ئێمە كە خەو ئەبینین رێئاڵ خەو ئەبینین؟ ئایا لە بنەڕەتدا خەون رێئاڵە؟ لە واقیعدا شتەكە سورێئاڵە، بیركردنەوە و رۆح و میتافیزیك هەروا سورێئاڵە. ئێمەی ئەو شتەی كە دەیبینین، لە واقیعدا نایبینین. 
من پێم وایە ئەو شتەی كە خەریكە ئێمە بە واقیع ئەگەیەنێ‌ خۆی درۆیە، بەهۆی فێلێكەوە ئەبێ‌ بە واقیع، زۆر باوەڕی فەلسەفیی دیكەش لەم بارەوە هەن. جار با بگەڕێینەوە سەر ئەنیمەشیشێن و مەسەلەی واقیع و غەیرە واقیع. لێرەدا مەسەلەكە لەسەر بینەری كورد و غەیرە كورد نییە. مەسەلە شتێكە بەناو خەیاڵ، چونكە مرۆڤ حەزی لە فەنتازیا و خەیاڵ و شتێكە كە دوور بێت لە رێئاڵ، مرۆڤ لەبەرچی پەنا دەباتە بەر هونەر، لەبەر دەرچوون لە رێئالیزم. مرۆڤ پەناگەیەكی بۆ خۆی ساز كرد كە بە خەیاڵ بگا بە زۆر شت، بەڵام هونەر لەسەر بنەمای ویستی مرۆڤ و كەلێنێك كە هەیەتی و لەسەر ئەوەی كە من كێم، من چیم، لە كوێ‌ ئەژیم، ئەمە چییە و ئەم دنیا چییە ساز بووە. ئەم پرسیارانە تەنیا خەیاڵ ئەتوانێ‌ وەڵامیان بداتەوە، ئەم خەیاڵە لە سینەمای ئەنیمەیشێن و سورێئاڵ و سێ‌ رەهەندی و تەنانەت دوو رەهەندیدا وەڵامەكانیانمان دەست دەكەوێت. ئەمەش دەگەڕێتەوە كە بینەری سینەمای ئەنیمەیشێن پەرەی سەندەوە و تەنیا منداڵ نییە و هەموو چین و توێچەككانی دیكەش خوازیارین.  

۸ ـ زۆرێك لە هونەرمەندانی رۆژهەڵاتی كوردستان بە بەربڵاوی سەرقاڵی بەرهەمهێنانی كورتە فیلمن و بوونەتە خۆراكی فێستیڤاڵە ناوخۆی و جیهانییەكان و لەم نێوەشدا هێندێ‌ لە كەسان و كۆمپانیاكان دەڵاڵی دەكەن بۆ بەشداریی فیلمە كوردییەكان لە فیستیڤاڵە ناوحۆیی و نێودەوڵەتییەكان، یان هۆكاری ئەوەی كە فیلمی‌بڵیند یان كورتە فیلمی‌زۆرێك لە دەرهێنەرە كوردەكان پاش چەندین ساڵ هێشتا هەر خەڵات وەردەگرن، بۆ؟
شارام عەلیدی: بەپێی ئەوەی كە ئاخۆ پێوانەی باش و خراپ ئەو خەڵاتانە كە ئەدرێن، ئایا ئەبێ‌ قەبووڵ بكەین كە خەڵات زۆرە لەدنیا، بۆ وێنە هەر لە شاری سلێمانی و باشوور چەند خەڵات هەیە، لە خەڵاتی بلە (ئیبراهیم ئەحمەد) ەوە بگرە هەتا خەڵاتی دهۆك و كۆمپانیایەك كە بۆ نموونە بنێشت ئەفرۆشێت. كام لەمانە خەڵاتێكن كە دەیان ساڵ لەسەر كاری خۆی كاری كردبێت و كەسی شارەزا و پسپۆڕ و داوەری پڕۆفیشناڵی بواری سینەمای هەبێت و پێوەری هونەری دابنێت؟ ئەوە زۆر گرنگە كە لە شوێنێك ئۆكەی وەربگریت كە ئەو شوێنە بەهێزترین كەسەكان لەباری فەن، تەكنیك، بابەت و لایەنەكانی دیكەی سینەما و ئەدەبیات تێدا بەشدار بن و بڕیار لەسەر كاركەت بدەن. من بەشێكی زۆر لەو ناوەندانەم بەلاوە پەسند نییە، ناوەندی بەهێَز و پڕۆفێشناڵی سینەمایی نین. كە ئەو بڕیارە بدەن، بەڵام شوێنگەلی دیكەش هەن كە دادوەرەكانی ئەگۆڕدرێن و ئەوانەی بڕیار دەدەن یەك و دوو نین و دەیان كەسن و هەركامەشیان خاوەنی باوەڕێكی هونەرین كە ناكەونە ژێر كاریگەریی هیچ ئاڵوگۆڕ و فەزایەكی سیاسی و ئیحساسەوە. من هەم بۆ بەشێك لەم خەڵاتانە رێز و حورمەت دادەنێم و هەم لە هەندێ‌ شوێندا فریوی ناخۆم و پێوەریشم بۆ زۆرە فیلمی‌دیكە هەیە كە بەشدار بووە و خەڵاتیشی نەگرتووە و زۆر لەوانەش كە خەڵاتیان وەرگرتووە بەهێزترە. بۆ وێنە عەلی حاتەمی‌كە دەرهێنەرێكی سینەمای ئێرانە كە هەم بە دراماكانی و هەم بە فیلمە ئاساییەكانییەوە سینەمایەكی ئێرانی ـ قاجاڕی جوانی پیشان داوە لەدوای شەڕی دووەمی‌جیهانی و دەورانی “موسەدق”ەوە هەتا دەگاتە بەرلە شۆڕشی گەلان ئێران چەندین فیلمی‌ساز كردووە كە ئەگەر بێت و توێژینەوەی كۆمەڵایەتی و وردیان لەسەر بكەیت، بە جوانی دەتوانی كاراكترەكان دەستنیشان بكەیت، كە چەند نەوە بووە، بازاڕ و كۆمەڵ چۆن بووە؟ ماڵ و ئامێرەكان چۆن بوون؟ ئەم سینەماكارە لە هیچ شوێنێ‌ خەڵاتیشی وەرنەگرتووە. بەڵام كاری جوانی كردووە و لەلام زۆر بەڕێزە، ئەو توانیویە رێچكە و رێباز بۆ خۆی ساز بكات. هەرچەند سینەمای من لەگەڵ رێچكەی ئەو جیاوازیمان ئێرە بۆ ئاسمانە. یان كاتێك چاو لە كارەكانی یێلماز گونەی و بەتایبەت “میرات و میگەل” دەكەی هەست دەكەی، وێڕای زۆر خاڵی لاوازی تەكنینكی، بەڵام هەست دەكەی ئەم مرۆڤە ئەو هێرش و غەدرە بەربڵاوەی كەلە میللەتەكەی كراوە، ئەوی ناچار كردووە كە فیلم بەرهەم بهێنێ‌. دیارە بە رەوشت و كارەكانیدا. بەڵام كەسانی دیكەش هەن هەر بە ئاستی كارەكانی و هەڵسوكەوتی خۆیدا دیارە خەریكە بە زۆر خۆی ئەسەپێنێ‌ و لە هەموو شوێنێك دەڵێ‌ من دەرهێنەرم. من یەكەمم، من یەكەمی‌بێ‌ ركابەرم، یان من دووەمی‌چی و فڵان و فیسارم. بەڵام ژۆرنالیستیشمان هەیە ئەڕوات گیانیشی دادەنێ‌ و خۆی و جانتایەكە، لەدنیا زۆرن ئەم كەسانە، بەڵام ناڵێ‌ من یەكەم، هەرچەند یەكەم بوون خۆشە و مافی بێ‌ ئەملاو و ئەولای ئەو كەسانەیە كە زۆر باش كار دەكەن. من پێم وایە عەشق و بەرپرسیارەتی نازناو و خەڵات دروست دەكات، نەك تۆ وەك گۆرانبیبێژو سینەماكارێك لەپڕا بێژی سەركەوتووم و وێنەم نییە. هونەرمەندێك كە عاشق بێت، ناكەوێتە داوی ئەوەوە كە ئێستە ئەبێ‌ خوڵقانێك بكات چەندین كەس وەلا بنێت و بیانخاتە پەراوێزەوە و خۆی ببێ‌ بە یەكەم. ركەبەرایەتی لەكاتی كاركردندا نابێ‌ بیكەیتە پێوەر و ئاسۆی روانینت، كە تۆ كارت كرد ئەگەر كارە باش بێت، خۆی ئەڕوات و وەكوو مەلێك ئەفڕێت و نامرێت و بێ‌ پەساپۆرت سنوورەكان ئەبڕێت. 

۹ ـ هەست دەكرێ‌ سینماكارانی بواری كورتە فیلمی‌رۆژهەڵات ئەوەندە كار بۆ بردنەووەی خەڵاتی فێستیڤاڵەكان و  پێشبڕكێ‌ دەكەن، ئەوەندە كار بۆ جەوهەر و رەساڵەتی سینەما و هونەر كار ناكەن، ئایا ئەمە راستە؟
شارام عەلیدی: بەڕاستی كاركردن بۆ خەڵات و كاركردن بۆ عەشق دوو شتی لێك جودان، كاركردن بۆ ئەوەی كە تۆ خولیات هەیە، ئەم خولیایە من لە عەلی مەردانەوە فێری بووم، كاتێك كە زۆر منداڵ بووم كاسێتێكیان هێنابوو كە شتێكی زۆر دەگمەن و چیرۆكێكی خۆش دەگێڕێتەوە. ئەو وەك لە كاسێتی دەنگی خۆیدا گوێم لێ‌ بووە، یەكەم جار لەناو تەپاڵداندا گۆرانیی چڕیوە و خۆی تاقیكردۆتەوە. بیرەوەرییەكی تری عەلی مەردانت بۆ بگێڕمەوە كە چۆن نوقمی‌دەنگ و لەحن و دەربڕین بووە. ئەڵێن كەسێك لە سلێمانی هەبوو كە كوردی هەمەدان بووە و بە زمانی فەهلەوییات و باوەڕی بەو رۆحانەیتەی سەردەمی‌باباتاهیر هەبووە و لە لێرە جەرگ فرۆش بووە و شارەزاییەكی زۆری لە مەقامی‌كوردی هەبووە و عەلی مەردانیش لە تەمەنی مێرمنداڵیدا ئەڕوات و لەلای داوای جەرگ ئەكات و دادەنیشی و ئەو كابرا جەرگ فرۆشەش عادەتی وا بووە لە كاتی باوەشێنی جەرگ و گۆشتەكەدا مەقام و گۆرانیی چڕیوە و ئەمیش لەسەر كورسیەك و لە تەنیشتی دانیشتووە و هەر گوێی گرتووە و داوای جەرگی كردووە و خواردوویە، ئەوەندە نوقمی‌سیحری دەنگ و دەربڕین و ئاواز و مەقامی‌ئەو كابرا بووە ئاگاری لەخۆی نامێنێ‌ و خواردنەكەی لە ئەندازە دەردەچێ‌ و كابراش دێت و ئەڵێ‌ تۆ چی ئەكەی؟ چونكە ئەبینێ‌ ئەم منداڵە بەتەنیا سی چل شیش جەرگی خواردووە و پاشان داوای لێبوردنی لێدەكات و دەڵێ‌ من ئاگام لەخۆم نەماوە و هۆیەكەشی ئەوەیە كە خولیای دەنگی تۆ بووم و خۆم لەبیر كردووە. ئیتر ئەبێ‌ بە مورید و شاگردی و هەندێ‌ لەو شتە نایابانە لەو كابراوە فێر بووە. ئەمە یانی عەشق و بیرنەكردنەوە لەوەی كە تۆ ئەتەوێ‌ چی بكەی، چونكە كاتێك شتێكی بەهێز ئەخوڵقێ‌ كە تۆ ئاگات لێ‌ نەبێ‌، یانی ئەوەندە ئەبێ‌ نوقم بیت خۆت نەمێنی. بە واتایەك ئەگەر ئەتەوێ‌ ببی بە بوون، ئەبێ‌ بگەی بە نەبوون.            

                                                   dsc_0045

۱۰ ـ یەكێك لە سیما دیار و رچەشكێنەكانی دونیای سینەمای كوردستان (ئەگەر هەمانبێ‌) “یێڵماز گۆنەی”یە، فەلسەفەی گونای لە سینەمادا چی بووە و كارەكانی چۆن دەنرخێنی؟
شارام عەلیدی: ئەگەر بمەوێ‌ لەبارەی ئەو مرۆڤە گەورە و خۆشەویستە كە یەكێك لە راستەقینەترین كەسەكانە لەبواری هونەری سینەما كە باوەڕی بە سەركەوتنی میللەتەكەی هەیە، قسە بكەم كاتیچكی زۆر دەبات. ئەو هونەرمەندە مەزنە ژیان و موڵك و هەموو شتێكی خۆی دانا، لە لووتكەی ناوبانگ و خۆشەویستیدا هەمووی دانا، من لە باكووردا دوو كەس بەلامەوە زۆر خۆشەویستن، “یێڵماز گونەی و ئەحمەد كایا” زۆر زەحمەتە لەوپەری خۆشەویستیی خەڵكدا بیت و زۆر سەروەت و سامانیش بڕژێ‌ بەسەرتدا، بەڵام لەپێناو پێداگری و خۆڕاگری و دەستبەركردنی مافی نەتەوەكەت وا بكەی لەعنەتت بكەن و لەبەرچاو خەڵكەوە وەكوو ئەحمەد كایان لێبێت. كە من ئەو پێڵاوەی ئەخەمە سەرسەرم. ییڵماز لەبەر ئەوەی خۆی ئەكتەر بووە ئەزموونی كامیرای زۆر كەسی هەبووە، ئەو ئەكتەربوونەی زۆر شتی پێبەخشیوە و ئەمەشی هێناوەتە ناو سینەماكەی. یەك لە شتە باشەكانی فیلمی‌ییڵماز ئەكتی بەهێزی تێدایە. لەلایەكی دیكەشەوە زیرەكیی ییڵماز لە گرتنی ریئەكشێندا، بەتایبەتی لە فیلمەكانی مێگەل، مەرسیە و لە زۆربەی فیلمەكانیدا یەكێك لە واژۆكانی ییڵماز گونەی گرتنی ریئەكشێنە، نەك ئەكشێن، یانی ئەوكاتەی كە ئەكترە دەور نابینێت و ئاگای لەخۆی نییە تۆ وێنەی بگریت. من حەز دەكەم ئەگەر دەرفەت بگونجێ‌ لە وۆركشۆپێكدا هەموو ئەو لەختانە دەربهێنرێت و باسی لێوە بكەم كە ئەو چۆن كاری لەسەریان كردووە. 
ئەوە تەنیا تایبەت نییە بە ییڵماز و زۆر كەسی دیكەش ئەم كارەیان كردووە، بەڵام سەركەوتنی ییڵماز لەم كارەیدا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە خۆی بەڕاستی ئەكتەرێكی بەتوانا بووە. ییڵماز بووە هۆی كردنەوەی پەنجەرە و رۆژنەیەكی نوێ‌ لەناو سینەما بۆ بیركردنەوە لە دۆزی كورد، كە شێوازی سینەماكەی جیاواز بوو. 

۱۱ ـ یەكەمی‌فیلمی‌درێژی ئێوە “سرتە لەگەڵ با”یە، مەبەستەكانت یان خود مەبەستی سەرەكیت لە چێ‌ كردنی ئەم فیلمە چی بوو؟ ویستت چی بپێكی؟
شارام عەلیدی: یەكەم ئامانجم لە فیلمی‌“سرتە لەگەڵ با” بێگومان روون و ئاشكرایە، كە ئەویش بەجێهانی كردن و زیاتر خستنەڕووی پرسی ئەنفال و قڕكردنی كوردان بوو لە چاوی كامیرا و لەدووتۆی هونەری سینەمادا، هیوادارم بە ئەندازەی خۆم توانیبێتم ئەم ئامانجە بپێكم. چونكە من خۆم بە روونی هەستم پێكرد و لەو فێستیڤاڵانەی كە بەشداریم كرد، بەتایبەت ئیتاڵیا، ئەمریكای باشوور، چین و یایان و چەند وڵاتی دیكە لە رۆژهەڵات و رۆژئاوا بۆ یەكەم جار بوو، دەیانزانی لە عیراق و لەناو نەتەوەی كورد تاوانێكی لەم چەشنە (ئەنفال) بەدژی نەتەوەی كورد بەڕێوە چووە و پێم وایە كاریگەریی خۆی هەبووە.

۱۲ ـ خەڵكانێك لە كوردستانی عێراق لەو باوەڕە دان لە فیلمی‌“سرتە لەگەڵ با” فیلم كراوە بە قوربانیی فۆرم، وەڵامی‌ئێوە بەم رەخنەیە چیە؟
شارام عەلیدی: بەكارهێنانی شێوازێك كە ئەگەر بێت و فۆرم و دیزاین تێیدا بەهێز بێت، رەنگە جاری یەكەم هەست بە شیرینیی زۆر بكەی، بەڵام ئەمە زۆر ناخایەنێ‌ و پێش لەم كارە، ئەو شیرینی و چایەی كە خوراوە تام و بۆنێكی دیكەی هەبووە. بەردەوام بوون لەسەر ئەمە موشتەری و جەماوەری خۆی كۆ دەكاتەوە، ئەو جەماوەر رۆژ لەدوای رۆژ بەسەدان و هەزاران كەسی پێ‌ زیاد دەبێت كە حەزیان لەو جۆرە روانینەیە كە من یان كەسێكی تر بۆیان ساز دەكات. من جۆرە خواردنێكیان بۆ ساز دەكەم كە جیاوازە، بەڵام ئەو پێشتر هەر خواردنی چەور و سوێری خواردووە، ئێستا ئەمن شێوازێكی تر لە خواردنی بۆ ساز دەكەم كە پێی نامۆیە. ئەم خواردنە ئەبێ‌ چاوەڕێی زەمەن بین، یانی زۆر سینەماكاری دیكەش هەبوون كە كاریان لەسەر فۆرم كردووە و بەهێزیش دەركەوتوون. هەڵبەتە ئەم مەسەلەیە لە شیعریشدا هەیە. بۆ نموونە مەولەویی كورد شاعیری فۆرمالیستە و حافزیش شیعری فۆرمالیستە، ئێمە بۆ دەبێ‌ پێشی بگرین كە دەبێ‌ وەكوو سەعدی شیعر بڵێت. سینەمای فۆرمالیستی، سینەمایەكە كە تێیدا گرافیك بەهێزە، رەنگ و فۆرم و دووپات كردنەوە و چنین و ئەم شتانەی تێدا بەهێزە. ئەم سینەمایە بەڕای من پێشتر لەلای ئێمەش نەناسراو نەبووە، من ئێستاش هەستی پێدەكەم لەوناو كورتە فیلم و فیلمی‌درێژیشدا ئەم رێچكەیە كراوەتەوە. ئەگەر باش نەبوایەت نموونەكانت نەدەبینی كە بەرلەمە نەبوون. دوای زەمەن و نەوەیەەكی تر كە ئێمە نەمێنین، زیاتر گەشە دەكات و باسی لێوە دەكرێت. یەك لەو شاعیرانەی كە لە شیعردا زۆر گرنگیی بە فۆرم داوە مامۆستا شیركۆ بێكەسە و دەبێ‌ سینەماكارانی كورد دەستی بۆ بەرن. لە سینەمای جیهانیشدا نموونەی زۆرمان هەیە وەكوو: ئەنجۆلۆپۆس، پاراژانۆف، تەنانەت لەناو سینەما “ئۆزۆ و كرۆساوا”شدا مەسەلەی فۆرم و گرافیك زۆر زەقە. ئەمە دەبێ‌ بسپێردرێ بە زەمەن و كات و دەبێ‌ ئەوەش بزانین هەر شتێكی نوێ‌ كە دێت لە سەرەتاوە لەناو جەماوەر بە باشی وەرناگیرێت و سروشتیشە كە دژایەتییان دەكرێت. نیما یۆشیج باوكی شیعری نوێی فارسی دەڵێ‌: “هەر رەوتێكی نوێ‌ دوژمنێك لەگەڵ خۆی دێنێت” لەبەر ئەوەی كە ئەو پێشتر ئەزموونی نەكردووە، دژی ئەوەستێتەوە، بەڵام كە قەبووڵی بكات، پاشان ئیتر لە مێشكیدا ئەبێ‌ بە كلاسیك و لەلای ئاسایی دەبێتەوە.              

۱۳ ـ كاك شارام دوو رۆژ لە سلێمانی بوویت و لە یادی ییڵماز گونەی سینەماكاری ناوداری كورددا بینەری چەند كورتە فیلمی‌تازە بوویت، بەگشتی ئەو فیلمانە لە چ ئاستێكدا بوون، چونكە هەندێكیان بەهێز و هەندێكیشیان لاواز بوون، وەك دەركەوت تەنانەت كورتە فیلمە لاوازەكانیش لە چەندین فێستیڤاڵی  نێودەوڵەتیدا خەڵاتیان مسۆگەر كردووە، ئایا فێستیڤاڵەكان لاواز بوون یان كورتە فیلمەكان؟
شارام عەلیدی: دوای ئەوەی كە فیلمەكان كۆتاییان پێهات، من هەندێ‌ هەڵسوكەوتم بینی كە بەتەواوەتی رەتكردنەوە و بڕیاری موتڵەق بوون كەلە ئاستی بەرزدا نەبوون. بەڕاستی ویست و داخوازی خەڵكیش وەك یەك نین و ئیتر دۆخیش گۆڕاوە و خەڵك ئەمڕۆ بەم هەموو ئیمكاناتە تەكنۆلۆژیەی كە هەیە، شتی باشیش دەبینێ‌. بەڵام من كە پێشتر ئەزموونی یەكەم فێستیڤاڵی كورتە فیلمی‌باشوورم هەبوو، بە بەراورد لەگەڵ ئەوكاتە دەبوا زۆرتر گەشەی كردبا، بەڵام‌هاوكات تەكنیك و فۆرم و زۆر هونەری نوێم بینی. ناسینی گرامەری سینەمایان تێدا بەدی ئەكرا، لەناو تاك و ترووكیاندا شتی سەیروسەرمەشم بینی. شتی وای تێدا بوو كە لە زمانی كلاسیكی سینەما لای دابوو، یانی زمانی تایبەتی خۆی هەبوو، یانی بیرۆكەی وات دەبینی كە پەیوەندیی بە سینەماوە نەبوو، یەكێك لە كێشەكان ئەمە بوو. لاوازیی سیناریۆش یەكێك لە كەموكۆڕییەكان بوو، كە ئەمە تەنیا تایبەت بە كورد نییە و لە ئاستی دنیاش ئەم گرفتە هەیە. 
زۆر توخمی‌دراماشیان تێدابوو، مەسەلەی دەنگ و ناسینی میزانسن و كەڵك وەرگرتن لە مۆسیقا بوو. یەكێك لە كێشە گەورەكان جیالە مەسەلەی بیرۆكە كە بەڕاستی ئەگەر ئاوا بڕوات حەیفە ئەو وزە و توانایی و كات و هەزینانە بەخسار ئەڕوات. ئەم كات و دەورەیە ئەفەوتێ‌، ئەبێ‌ ئەم زەمەنە بپارێزین و كەڵكی لێوەربگرین، چونكە زمان راناوەستی و نەوەیەكی تر و كەسانی دیكە دێن، چونكە لەناو شەپۆڵی نەوەكانی دیكەدا ئەبیت بە ژێرەوە. چونكە یەكەم خاڵی پێكان و كەوتن دەگەڕێتەوە بۆ سیناریۆ، هەندێ‌ لە بیرۆكەكان بیرۆكەی كورتە فیلم نەبوون و هی درامای زنجیرەیی بوون. ئەویش لەژێر كاریگەریی درامای میسری و عەرەبیدا بوون. مەسەلەیەكی تر رووخان و كوشتنی چێژە كە تەلەفزیۆن و راگەیەنەكان بەم بەرهەمە زۆر خراپ و لاوازانە لێرە دروستیان كردووە. بەڕاستی هەندێ‌ خەساریان بەبار هێناوە یەكەم مەسەلەی دیالۆگ و بیرۆكە و سیناریۆ، دووەم ئەكتەرە ناسراوەكان هەموویان بەو زنجیرە درامایانەوە ئەنفال كراون. با هەر ئەو كەسانە لەناو فیلمێكی زۆر باش و بەرزدا دەور ببینن ئەوكات دەزانی چۆن زێڕت لە قوڕ دەرهێناوە. ئەو هەموو ئەكتەرە شارازا و پسپۆڕانە لە هەولێر و سلێمانی هەیە، نابێ‌ بە دراما بیانكەنە قوربانی، چونكە كاتێك دێنە ناو كورتە فیلمەكانیش هەر بەو چەشنە كار دەكەن. هەرچەند هەندێكیان دەوری باشیان گێڕا. لەناو ئەو كۆمەڵە كورتە فیلمانەدا چێژی باشم وەرگرت. 

۱۴ ـ نوێترین كار و پڕۆژەی كاری سینەماییت چییە و ئەگەر بكرێ‌ باسی لێوە بكەی؟
شارام عەلیدی:  یەك لەو پڕۆژە تازانەی كە بەدەستمەوەیە، فیلمی‌“ئەو گۆڕستانە….”یە كە باسی “دەوڵەت ـ میللەت”ی كورد دەكات، ماوەی پێنج ساڵە خەریكی نووسینی بووم، ئەم سیناریۆیە یەكێك لە دە سیناریۆی هەڵبژاردەی ۲۰۱۲ فیلمی‌درێژی دنیا بووە لە فێستیڤاڵی كەن. نزیك بە ۶۵% لە باجێتەكەی فەرەنسا قەبووڵی كردووە بۆ فێستیڤاڵی كەن دەبێت. من ماوەی یەك ساڵ زۆرم هەوڵ دا لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە پشتیوانیی فەرمی‌و یاسایی بكرێت، پاشان لە ئەنجومەنی وەزیران كیتابەكەمیان گوم كرد و ئێستاشی لەگەڵ بێت ئەو واژۆیەیان بۆ من نەكرد. چەندین ئەكتەری بەناوبانگ لەناو ئەم فیلمەدا دەور دەبینن. كارێكی زۆر گەوەریە.
كارێكی دیكەم كە بەدەستەوەیە بەناوی “بیرەوەرییەكانی ئەسپێكی رەش” و بڕیارم داوە لە ماوەی یەك مانگ و نیوی داهاتوودا تەنانەت بە داواكردن لە خەڵكیش بێت كە یارمەتیی ئەم فیلمە بدەن. كە بەشێكی لە باكوور و بەشێكی دیكەشی لە باشوور وێنەی دەگیرێت. لەخۆیدا بیرۆكەیەكی مرۆیی و نەتەوەیی هەیە و بۆ ئێستا و دۆزی ئێستای كورد بە پێویستم زانیوە ئەو فیلمە بەرهەم بهێنم. بەڵكوو بتوانم سپیۆنسەرێكی باش بدۆزمەوە كە بتوانم پاش مان و نێوێكی تر دەستی پێبكەم. هەر لێرەوە داوا دەكەم هەر لایەنێك بەڕاستی بتوانێت پشتگیری و پشتیوانیی لێبكات، ئێمە بە باوەشێكی كراوەوە پێشوازی لێدەكەین.

سازدانی: شەریف فەلاح

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دو × دو =

قالب وردپرس پوسته وردپرس ..