یکشنبه , ۲۸ مرداد ۱۳۹۷
خانه / به شی ئه ده بی کوردی / شیعری نوێی کوردی(به‌ره‌ی چوار)/ وتووێژ له‌گه‌ڵ د.مه‌سعوود بینه‌‌نده، کاوان محه‌مه‌دپوور
شیعری نوێی کوردی

شیعری نوێی کوردی(به‌ره‌ی چوار)/ وتووێژ له‌گه‌ڵ د.مه‌سعوود بینه‌‌نده، کاوان محه‌مه‌دپوور

به شێوازی گشتی مه‎به‎ست له به‎ره‎ی چواره‎می‌شێعری نوێی کوردی چییه؟

– ئه‌گه‌ر ئاوڕێکی مێژوویی بده‌ینه‌وه یه‎که‎مین هه‌ڵبه‌ستی شیعری له پانتایی ئه‌ده‌بی کوردیدا، ده‎گه‎رێته‎وه بۆ ئه‎ده‎بی ئایینی یارسان، واته له سه‌ده‌ی یازده‌‌ی زایینی به‌دواوه که ڕه‌وتی ڕابوونه‌ فه‌رهه‌نگی و ئاینییه‌کاند به‌رهه‌ڵستی هه‌ژمۆنی فه‌رهه‌نگ و نه‌ریتی زاڵ ته‌وژمی‌زۆرتر ده‌گرێت فه‌هڵه‌ویات و وێژه‌ی یاری دێنه ئاراوه که کاریگه‌رییان له‌سه‌ر چوارینه‌کانی بابا تاهیری هه‌مه‌دانیدا به‌خه‌ستی ده‌بینرێت. شێرکۆ وته‌نی:” چوارینه‌کانی باباتاهیر بوون به یه‌که‌م تاقی ماڵی نیشته‌جێ‌بوونی وشه‌کانم”. دواتر له سه‌ده‌ی شانزده‌ی زایینیدا به هۆی گۆڕانکارییه ناوچه‌ییه‌کان و دابه‌شبوونی جوگرافیای کوردان له شه‌ڕی چاڵدێراندا(۱۵۱۴) کۆمه‌ڵگای کوردی له بارودۆخێکی ناله‌باردا به‌ره‌وڕووی زه‌بر و زه‌نگ و ڕاگواستن و ماڵوێرانی ده‌بێته‌وه و ئه‌مه‌ش بوو به هه‌وێنی چه‌شنێک خودئاگایی و ئاوڕدانه‌وه له خۆ لای وێژه‌وه‌رانی کورد و ره‌وتی ڕێنێسانسی ئه‌ده‌بیی کوردی پێکهێنا. هه‌رچه‌نده له سه‌ده‌ی پازده‌شدا شاعیرانێک وه‌کوو مه‌لای باته‌یی (۱۴۹۱-۱۴۱۷)، شێخ ئه‌حمه‌د نیستانی (۱۴۸۱-۱۴۰۷) و مه‌لا ئه‌حمه‌د باقی (۱۴۹۵-۱۴۱۴) ژیاون و به‌سته‌ڵه‌کی رێگایان بۆ سه‌رهه‌ڵدانی شاعیرانی به‌رچاوی سه‌ده‌ی شازده و حه‌ڤده وه‌کوو مه‌لای جه‌زیری(۱۶۴۴-۱۵۶۶) و ئه‌حمه‌دی خانی(۱۷۰۷-۱۶۵۱) پاقژ کردۆته‌وه. دواتر له سه‌ده‌ی نۆزده‌دا به ئاوابوونی میرنشینه کوردییه‌کان ڕابوونێکی ئه‌ده‌بیی گرنگ دێته ئاراوه که له چوارچێوه‌ی سێکۆچکه‌ی ئه‌ده‌بی باباندا ده‌رکه‌وته‌ی ده‌بێت؛ له‌م رابوونه‌دا وه‌رگێڕانێکی بنه‌مایی دێته ئاراوه ئه‌ویش گۆڕینی زمانی ئه‌ده‌بیی داهێنانه له گۆرانییه‌وه بۆ سۆرانی بابان. شاعیرانێک وه‌کوو نالی(۱۷۹۷-۱۸۷۳)، سالم(۱۸۰۵-۱۸۶۹)و کوردی(۱۸۱۲-۱۸۵۰) نووسینی شێعریان به‌ زاراوه‌ی کومه‌ڵایه‌تیی جه‌ماوه‌ری شاری سلێمانی واته‌ زاراوه‌ی سۆرانی- بابانی ده‌سپێکرد. ئه‌م ره‌وته‌ تازه‌یه‌، پاش داگیرکردنی شاری سلێمانی له‌ لایه‌ن ئیمپراتووری عوسمانی و نسکۆی میرنشینی بابان (۱۸۵۱)، ڕانه‌وه‌ستا و ته‌نانه‌ت به ‌تێپه‌ڕاندنی بازنه‌ی شاری سلێمانی و هه‌رێمی‌بابان، کاریگه‌ری له‌سه‌ر به‌شه‌کانی تری کوردستان دانا. که‌وایه ئه‌م ره‌وته واته سێ‌کوچکه‌ی ئه‌ده‌بی بابان وه‌کوو ناوه‌ندێک و سه‌رجه‌م شاعیرانی کلاسیک‌بێژی پێش و پاش ئه‌وان وه‌کوو جه‌زیری، خانی، بێسارانی، خانای قوبادی، مه‌وله‌وی، مه‌حوی، حاجی قادر، فایه‌ق بێکه‌س، حه‌مدی، دیلان، موکری، دڵدار، هه‌ردی، حه‌قیقی و هێمن و هه‌ژار به به‌ره‌ی یه‌که‌می‌شیعری کوردی دێنه ئه‌ژمار.

ئه‌گه‌ر جه‌خت بخه‌ینه سه‌ر رۆژهه‌ڵات، سه‌رهه‌ڵدان و رووخانی کۆمار و هه‌روه‌تر سیاسه‌تی مۆدێڕنیزاسیۆنی پاڵه‌وی دووهه‌م(۱۹۶۳) گۆڕانکارییه‌کی بنه‌مایی له فۆرماسیۆنی کۆمه‌ڵگای کوردی پێکهێنا و به تێکدانی نه‌زمی‌خێڵه‌کی و عه‌شیره‌یی رێگای بۆ به‌ره‌یه‌کی لاو ئاوه‌ڵا کرد که به رووکردن له شاره‌کان و هه‌روه‌ها ناوه‌نده ئاکادیمییه‌کان ئه‌زموونی مۆدێڕنیتی خۆیان پێکهێنا. چاوه شێخولئیسلامی(رێبوار)، عه‌لی حه‌سه‌نیانی(هاوار) و سواره ئیلخانیزاده(سواره) له‌و لاوه کوردانه بوون که وه‌کوو ئیلیتی سه‌رده‌م له بازنه‌ی خوێندنی زانستی نوێ و هه‌روه‌تر ئایدۆلۆژیای سیاسی شۆڕشگێڕانه‌دا راهاتن و یه‌که‌مین ئه‌زموونه‌کانی نویخوازییان له ئه‌ده‌بی کوردی رۆژهه‌ڵاتدا به‌دی هێنا. ئه‌م سێ‌کوچکه‌ی نوێخوازییه و به‌تایبه‌ت سواره، به ئاوڕدانه‌وه له ره‌وتی نوێخوازی شیعری فارسی و هه‌روه‌ها رایه‌ڵه‌کانی نویخوازانه‌ی گه‌لانی دیکه یه‌که‌مین ئه‌زموونه‌کانی نوێگه‌رییان به‌رهه‌م هێنا. ئه‌م ره‌وته نوێخوازانه که به به‌ره‌ی دووهه‌می‌شیعری کوردی پۆلێن ده‌کرێن هه‌رچه‌نده به ده‌سکاری فۆرمی‌عورووزی و ئاوڕدانه‌وه له کێشه کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی سه‌رده‌م شێوازێکی نوێباویان هێنایه ئه‌فراندن به‌ڵام ده‌ستێوه‌ردانه‌که‌یان تا راده‌یه‌ک ریتم و مووزیکی ده‌ره‌کی و هه‌روه‌ها ناوه‌رۆکی کۆنباوی به‌رهه‌م هێنایه‌وه. ئه‌م ره‌وته نالی وته‌نی ده‌یانویست “به مه‌یی کۆنه له‌سه‌ر عاده‌تی نه‌و” بن و وه‌ڵامی‌پێویستیی گۆڕانکارییه‌کانی سه‌‌رده‌م بده‌نه‌وه به‌ڵام له‌ نێوانی که‌لێنی کۆن و نوێدا بوون به هه‌ڵگری ئه‌و ئه‌ستۆبه‌نده رۆمانتیستییه که مه‌به‌ست و خوازه‌ی شۆڕش و گۆڕانکاریی له خولیا و تاسه‌بێژیی رابردوو و سرووشت و یه‌کتاخوازیدا ده‌بینییه‌وه. به‌ره‌ی سێهه‌می‌شیعری نوێی کوردی له باری کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه به‌رهه‌می‌شۆڕشی ساڵی ۱۹۷۹ی ئێرانه و له باری فۆرم و ده‌ربڕینه‌وه به‌رهه‌می‌قوتابخانه شیعرییه‌کانی روانگه و کفری له باشووری کوردستان. جه‌لال مه‌له‌کشا، ژیلا حسه‌ینی و مارفی ئاغایی، ره‌حیم لوقمانی، فه‌ره‌یدوون ئه‌رشه‌دی و چه‌ن ده‌نگی دیکه له به‌ره‌یه‌کدا پۆلێن ده‌کرێن که له راستیدا‌هاوده‌نگ و‌هاوشێواز ده‌رناکه‌ون و هه‌رکامه‌وه له دووجه‌مسه‌ریی ئه‌مدیوو/ئه‌ودیودا، مه‌یله‌وباوی لایه‌نێک ده‌ڕۆنه پێش. هه‌ندێکیان سه‌رچه‌شنه‌کانی سواره درێژه ئه‌ده‌ن و فره‌تره‌ک له ژێر کاریگه‌ریی نیما و فرووغ و شاملوودا ده‌مێننه‌وه و هه‌ندێکیان قیبله‌نومایان به‌ره‌و باشوور و ئه‌ده‌بی شاخ و به‌رگری ئاڕاسته ده‌گرێت. رۆمانتیسیسم له‌م ره‌وته‌دا له دوو شێوازی کۆمه‌ڵایه‌تی و هیوادارانه و هه‌روه‌تر ده‌روونی و ره‌شبینانه‌ ده‌رده‌‌که‌‌‌وێت و به گشتی ناتوانێ نوێخوازی له دوو لایه‌نی‌هاوبه‌سته و دانه‌بڕاوه‌ی فۆرم و ناوه‌رۆکدا به‌ئه‌نجامێکی به‌رهه‌ست و پێویست بگه‌یه‌نێت. به‎ڵام له حه‎فتاکانی هه‌تاویدا وه‎رچه‎رخانێکی نوێ دێته ئاراوه ئه‎وه‌ش داهاتنی شێعری به‎ره‎ی چوار یان به ناو و سه‌ربه‌ندی دیکه وه‎کوو به‎ره‎ی جیاواز، شێعری نوێترخواز، شێعری شێت، شیعری دیتری یان به ته‌عبیری خۆم به‌ره‌ی “ناشوێن”ه. کۆی ئه‌م به‌ره شیعرییه ده‌توانین له‌ژێر ناوی به‌ره‌ی چواردا پۆلێن بکه‌ین به‌و مه‌رجه‌ی جیاوازی و ناچونیه‌کیی ده‌نگه تایبه‌ته‌کانیان ره‌چاو بکه‌ین و رێز له تاکانێتی ئه‌زموونه‌کانیان بگرین. له نیوه‌ی دووهه‌می‌حه‌فتاکاندا ره‌وتی ریفورمخوازی له به‌ستێنی سیاسی و فه‌رهه‌نگیدا دێته رۆژه‌ڤه‌وه و ئه‌م رووداوه گرنگه ئه‌مه‌گداران و سووژه‌ به‌رهه‌مهاتووکانی خۆی ده‌خولقێنێت. نه‌وه‌یه‌کی پاش شۆڕش و شه‌ڕی هه‌شت ساڵه که هه‌رچه‌ن پریشکی ئه‌و کاره‌ساتانه‌ی به‌رکه‌وتووه به‌ڵام رووی له داهاتوویه و ده‌یهه‌وێت به ئه‌زموونێکی نوێوه به‌ره‌وپێش بچێت. ئه‌م رووداوانه‌هاوکاتن له‌گه‌ڵ ره‌وتی پڕته‌وژمی‌جیهانی‌بووون و په‌ره‌سه‌ندنی کۆمه‌ڵگای به‌رخۆری(consumer society) که ده‌بنه هۆی نوشووستیی دوو بواری سه‌ره‌کی شوناسی نه‌ریتی؛ یه‌که‌م شوناسی کۆلێکتیڤیستی و کۆخوازانه و دووهه‌م شوناسی گوندی و شاربه‌ده‌رانه. سووژه‌ی شیعری به‌ره‌ی چوار شوناسێکی که‌لێن‌لێکه‌وتوو و هیبریدییه که هه‌وڵ ئه‌دات تاکانێتی و سه‌ربه‌خۆبوونی خۆی له ئاکاری جوانیناسانه‌ی تاکی خودبونیاددا به‌رهه‌م بهێنێته‌وه. شاعیری به‌ره‌ی چواری له لایه‌ن دژوازی و ناکۆکییه‌کانی ژیانی شاره‌وه بانگهێشت کراوه و هه‌رچه‌شنه وه‌ڵامێک به‌و ئاریشانه ده‌بێته ئه‌و ئه‌زموونه که مودێڕنیته‌ی ئه‌ده‌بی لێده‌که‌وێته‌وه. واته ئاژاوه‌ی بزۆزی شار و نیهیلیزمی‌ژیانی هه‌ررۆژه(everyday life) بووتیقایه‌ک به‌رهه‌م دێنن که چ له باری ریتۆریک و چ له‌باری ناوه‌رۆکه‌وه شوناس و به‌رده‌نگی تایبه‌ت له خۆ ده‌گرن؛ هه‌رچه‌شنه زنجیره‌ی پله‌یی گوتار(hierarchy of discourse) ره‌ت ده‌که‌نه‌وه و چه‌شنێک وتووێژێکی نێوان گوتاری(inter discursive) ده‌هێننه ئاراوه. ئه‌م به‌ره‌یه به که‌ڵکوه‌رگرتن له ئه‌زموونی مۆدێڕنیزمی‌ئه‌ده‌بیی ئه‌ورووپی و هه‌روه‌تر بزاڤه هونه‌ری و ئه‌ده‌بییه پاش‌نوێخوازانه‌کانی پاش شه‌ڕی دووهه‌می‌جیهانی؛ راسته‌وخۆ له پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌زموونی بیانی و ناڕاسته‌وخۆ له رێگای زمانه‌کانی ناوچه‌که‌وه به‌تایبه‌ت فارسی توانی ره‌وت و رێبازێکی نوێی به‌رهه‌م بهێنێت.   

که‌واته  ئهو نوێخوازیانهی له شێعری فارسی و تورکی ههیه شاعیری بهرهی چوار دهیگوازێته ناو شێعری کوردی؟ ئهی خۆی چ تایبهتمهندیهکی ههیه؟ واته بهرهی چوار چه جیاوازییهکی لهگهڵ نوێخوازیی تورکی و فارسی ههیه؟

من پێشتر وتارێکم نووسیوه به نێوی “جیهانه‌هاوته‌ریبه‌کان له شیعری نوێی کوردی و فارسیدا” و له‌م وتاره‌دا به ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ک له تێزی پاسکال کازانوا که له تۆپۆگرافیی پێکهاته‌ی ئه‌ده‌ب له کتێبی کۆماری جیهانی ئه‌ده‌بدا، ئاماژه به فه‌زایه‌کی نێوه‌نجی بۆ به‌شداریی ئه‌ده‌بی نه‌ته‌وه‌کان ئه‌دات، ئه‌و خاڵه‌م خستۆته پێش چاو که پێوه‌ندی شیعری کوردی ده‌گه‌ڵ فارسی و تورکی و عه‌ره‌بی و ته‌نانه‌ت رۆژاوایی سه‌رووخوارانه و ناوه‌ند-په‌راوێزانه نییه به‌ڵکوو رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌کی گوتاری و چه‌شنێک سه‌نگه‌رگریی له‌و فه‌زا نێوه‌نجییه‌دایه. له ئه‌ورووپاشدا ده‌نگه زاڵه‌کان وه‌کوو جویس، کافکا، ئیبسێن،  بێکێت و داریۆ له ئه‌ده‌بی به‌ناو “په‌راوێز!”ه‌وه به‌رز ده‌بوونه‌وه. که‌وایه شیعری نوێی کوردی له قۆناغه‌کانی نوێبوونه‌وه‌دا ره‌نگه له فۆرمی‌بیانی و ره‌وایه‌تی ده‌ره‌وه‌یی که‌ڵکی وه‌رگرتبێت و ماکه و ماتریاڵی خۆی تێهاوێشتبێت به‌ڵام‌هاوکات له‌و کاریگه‌ریی و که‌ڵکگرتنه‌دا به پێی ژێرخانی مێژوویی و خه‌زێنه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌ستێوه‌ردانی فۆرمیشی هه‌بووه و به پێی ژینگه‌-جیهانی زمانی کوردی و پوتانسیه‌له تایبه‌ته‌کانی چوه‌ته پێش. که‌وایه دینامیزمی‌تایبه‌تیی زمان-کۆمه‌ڵگای کوردی و لایه‌نی تاکانێتی دانه‌شکێنه‌رانه‌ی(irreducible singularity) له تایبه‌تیی بوونی ئه‌زموونه‌که‌یدا ده‌وری هه‌بووه و شێوازی خۆماڵیی پێ به‌خشیوه. به‌ره‌ی چواری کوردی سه‌ره‌ڕای‌هاوبه‌شیی له‌گه‌ڵ به‌ره‌کانی‌هاوشێوه له ئه‌ده‌به‌کانی دیکه‌دا له بواری فۆرم و ته‌کنیک و ده‌ربڕینه‌وه خاوه‌نی جیاوازیی به‌رچاوه؛ بۆ نموونه له به‌ره‌ی چواری کوردیدا جیهانی سوڕڕیالی تۆختر و ئاڵۆزتره و ئه‌مه‌ش پێوه‌ندییه‌کی ئه‌وتۆی به فه‌زای نالۆژیکی و خه‌یاڵاوی فه‌رهه‌نگی ره‌وایه‌تیی و گێڕانه‌وه‌یی کورده‌وه هه‌یه. ئه‌وه‌ی که لاکان ده‌ڵێت له‌بنه‌مادا هه‌موو فه‌رهه‌نگه‌کانی جیهان فالووس‌ته‌وه‌ر و زه‌که‌رجه‌مسه‌رن و ناوه‌‌ند هه‌میشه ده‌وری سه‌ره‌کی ده‌گێڕێت، له‌سه‌ر فه‌رهه‌نگی کوردیشدا جێباوه‌ڕ ده‌نوێنێت به‌ڵام شێوه‌ژیانی کورد هه‌ندێ له قورسایی ناوه‌ندی که‌مکردۆته‌وه و به هۆی نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتێکی سیاسی چه‌قبه‌ستوو توانیویه خه‌یاڵکردێکی ژنانه و تاڕاده‌یه‌ک دژه‌ناوه‌ند به‌رهه‌م بێنێت. بۆ نموونه ئه‌گه‌ر چاو له نه‌خش و نیگاری قاڵی کوردی بکه‌ین ده‌بینین که ناوه‌ندی تێدا به‌دی ناکرێت و ئێمه ده‌گه‌ڵ فۆرمێکی فره‌پاژ و فره‌ناوه‌ندا رووبه‌ڕوو ده‌بینه‌وه. هه‌روه‌تر تایبه‌تمه‌ندی ئاوارته‌ی به‌یت و داستانه کوردییه‌کان و هێما و ئیماژی ئوستووره‌یی ئه‌و گێڕانه‌وانه کاری له‌سه‌ر ئاوه‌زی شاعیری نوێخوازی کورد کردوه و به‌م پێیه ئیماژ و میتافۆری جیاوازی رسکاندوه. ئاوه‌زی کوردی سه‌ره‌ڕای بێناوه‌ندی ده‌گه‌ڵ سونه‌تێکی دوورودرێژی نڤیساردا به پێچه‌وانه‌ی عه‌ره‌ب و فارسه‌کان به‌ره‌وڕوو نه‌بۆته‌وه و ئه‌مه‌ش چه‌شنێک کانتێنجێنسی و رووداومه‌ندیی بۆ هێناوه‌ته دی که ئه‌فراندنه‌کانی له که‌شوهه‌وایه‌کی ئازادانه‌تردا به‌رهه‌مدێن و ئه‌سپی خه‌یاڵی له پانتاییه‌کی بێبه‌ربه‌ست و ئاوه‌ڵاتردا تاو ده‌درێت.   

ئهوکات که چاو له فۆرمی‌بۆ نموونه شێعری کلاسیکمان دهکهین لهگهڵ شێعری سواره جیاوازییهکی بهرچاو و بنهڕهتی ههیه، ئهم جیاوازییه فۆرمییه له شێعری بهرهی دووههم و سێههمیشدا بهرچاوه. له شێعری بهرهی چوار شێوازێک له بهکارهێنانی گهمهی زمانی یان ههر ئهو چهشنهی که رهزا بهراههنی له شێعری فارسی دا بهکاری دێنێت ئهبیندرێت-ههڵبهت له ههموو کتێبه شیعریهکانی بهرهی چوار ئهمه بهرچاو نییه!. بۆیه بۆ من سهخت دهبێتهوه فۆرمیکی تایبهت بۆ بهرهی چوار بناسم. به ڕای ئێوه ئهم فۆرمه تایبهتییه ئهگهر ههبێت چییه؟

سه‌ره‌تا ده‌بێت ئه‌وه بزانین که ئاستی نوێخوازی هه‌رکام له‌م به‌رانه چ له‌بواری ئانتالۆژی و مه‌عریفه‌ناسییه‌وه و چ له‌بواری فۆرم و ته‌کنیکه‌وه تاڕاده‌یه‌کی زۆر لێک جیاوازن. ئانتالۆژی کلاسیک له‌سه‌ر زه‌مه‌نی نه‌ریتیی بازنه‌یی و دووپاتبوونه‌وه بۆ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی ره‌چه‌ڵه‌کی سه‌ره‌کی و ئۆرجیناڵ راوه‌ستاوه. واته فۆرمی‌عورووز و قافییه‌یی، له‌سه‌ر بنه‌مای تاکانێتی حه‌قیقه‌ت و شوێنکه‌وتوویی هه‌موو به‌ند و وێژه‌یه‌ک له‌و گه‌وهه‌ره بنه‌ماییه وه‌ستاوه‌ته‌وه. له نوێخوازیی به‌ره‌ی سواره‌دا به شێوه‎یه‎ک فۆرمی‌باوی عو‎رووزی تێک ئه‎شکێ به‎ڵام که‌ڕاکه‌ی ئه‌و فۆرمه ڕائه‎گیرێ؛ واته خشته‌کان کۆتا و درێژ ده‌کرێنه‌وه به‎ڵام نه‌زمی‌ئه‎و مۆسیقا ده‎ره‎کییه و ئه‎و فۆرمه عورووزیه هه‎ر به‎رده‌وامه‌م ده‌بێت. له به‎ره‎ی سێهه‎مدا شێوازی ئازادانه‌تر و سپی‌تر ئه‌زموون ده‌کرێت به‌ڵام به هۆی راگرتنی روانگه‌ی پێکهاته‌خوازانه و شوێنکه‌وتوویی پاژ له گشت، تاسه‌بێژی و بێره‌وه‌ریی بۆ ناوه‌ند و حوزووری ئۆتۆریته‌ی باوک و ئایدیای نووسه‌ر(author)، گۆڕانکارییه‌کان رووکه‌شی و سنووردار ده‌مێننه‌وه و ناتوانن فۆرمی‌حه‌قیقه‌ت، فۆرمی‌ده‌ربڕین، و به‌گشتی فۆرمی‌ئه‌فراندن تووشی پێکهاته‌شکێنی و ناوه‌ندسڕینه‌وه بکه‌ن. له به‌ره‌ی سێهه‌مدا شیعر سه‌ره‌ڕای هه‌وڵی شیاو، له چوارچێوه‌ی کڵیشه‌ی سه‌ناعه‌تی ئه‌ده‌بی و سه‌ره‌ڕۆیی پێکهاته‌‌دا ده‌مێنێته‌وه و ناسه و هه‌ناسه‌ی نوێی بۆ به‌رهه‌م نایه‌ت. له به‌ره‌ی چواردا هه‌موو ئه‌و بازنه به‌رته‌سکانه چ له ئاستی ئانتالۆژی و مه‌عریفه‌ناسیدا و چ له بواری ناوه‌رۆک و فۆرمی‌ده‌ربڕینه‌وه تووشی دابڕانی بنه‌مایی ده‌بێت. که‌وایه به‌ره‌ی چواری شیعری کوردی و به‌ره‌کانی‌هاوشێوه له ئه‌ده‌بی دیکه‌ی گه‌لاندا ستایل و رێبازێکی ئه‌ده‌بی له هه‌ڵسه‌نگاندن ده‌گه‌ڵ سه‌بک و ستایله‌کانی دیکه نییه به‌ڵکوو نه‌فی و نه‌رێکاریی بنه‌مایی هه‌موو سه‌بک و ستایلێکه. ناوه‌ند و نوسخه‌ی ئۆرجیناڵ بۆ هه‌میشه هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه و هیچ رێباز و رێگایه‌ک بۆ گه‌یشتن به‌و مه‌به‌ست و ناوه‌ندانه پێشنیار ناکرێت. سه‌ناعه‌تی ئه‌ده‌بی له پێناسه‌ی کڵیشه‌یی و ته‌نگه‌به‌رانه رزگاری ده‌بێت و هه‌رکه‌سه‌و مه‌یله‌وباوی خۆی د‌ه‌کاری ده‌هێنێت. سنووری نێوان شیعر و نووسراوه کاڵ ده‌بێته‌وه و جیهانی بێسنووری ده‌ق به‌سه‌ر هه‌موو نڤیسارێکدا باڵ ده‌کێشێت. شاعیر ره‌نگه له ده‌روونی خۆی و له سروشت و ده‌ورووبه‌ر و هه‌روه‌تر له بیر و ئایدیای دیکه‌ی که‌سان بۆ ئه‌فراندنی ئه‌ده‌بی که‌ڵک وه‌رگرێت به‌ڵام هه‌مووی ئه‌وانه ئامێته‌ی فۆرم ده‌کات و ته‌نیا به تاواندنه‌وه‌یان له قاوغی فۆرمدا ئیزنی حوزووریان پێ ئه‌دات. شاعیری به‌ره‌ی چوار گوڵ به واتای گوڵ، که وه‌سف و بیره‌وه‌رییه‌کانی له هه‌ست و نه‌ست و فه‌رهه‌نگی ئێمه‌دا ئاماده‌یه نانوێنێته‌وه به‌ڵکوو هه‌وڵ ئه‌دات بێواتایی بنه‌مایی واتای گوڵ بنوێنێت و گوڵێکی جیاواز به‌رهه‌م بێنێت که له‌ژێر هه‌ژمه‌ت و هه‌ڵمه‌تی سادۆ-مازۆخیستی زماندا له‌خشته نه‌بردرابێت. که‌وایه خودی فورمی‌نواندن و پێناسه‌کردن، خودی واتادارکردن و شوناس‌پێبه‌خشین ده‌که‌وێته ته‌نگژه‌وه و نواندنی نامومکینی ئه‌م ته‌نگژه و قه‌یران و ئاژاوه‌یه ده‌بێته ئه‌و شته‌ی که ئێمه پێی ده‌ڵێین شیعری دژه-ستایل و دژه‌-واتا. لێره‌دا هه‌وڵ ده‌درێت ته‌واوی ماکه ده‌ره‌وه‌ییه‌کانی شیعر وه‌کوو موسیقا و واتا و ئیماژ و …له هه‌ناوی فۆرمدا ده‌روونی بکرێنه‌وه و به بێده‌نگکردنی ئه‌و هێما زه‌ق و ناشیعرییانه، زمان و ریتۆریکی شیعریی بێته ئاخافتن و ته‌نیا به میدیۆمی‌فۆرم ده‌نگ هه‌ڵبڕێت.     

هێشتا نه وهک فۆرم ئایا ناوهرۆکی تایبهبهتیش بۆ شێعری بهرهی چوار پێناسه دهکرێت؟ دهزانین کۆمهڵگای ئێمه له دۆخێکی ئاڵۆزی مۆدێرن دایه. هێندێک له بهڵگهکانی مۆدێرنیته به شێوازێکی ئاڵۆز و ناڕێک له کۆمهڵگای ئێمهدا دیارن، ئهم شێوه ژیانه له ناوهرۆکی شیعری بهرهی چوار دیاره؟

پێناسه‎یه‎ک هه‎یه، ئه‎ڵێت ده‎ڕبرینی جیاواز، فۆرمی‌جیاوازیشی پێویسته، هه‎رچه‎ن ئه‎م ده‎ربڕینه زۆر رادیکاڵه، به‎ڵام ڕاستییه‎کی تێدایه که پێوه‎ندی و دانه‎بڕاویی فۆرم و ناوه‎رۆک ئاماژه پێده‎دات. به‌داخه‌وه زۆر جاران پێوه‌ندی و پێگه‌ی فۆرم و ناوه‌رۆک(content) به هه‌ڵه ده‌خوێنرێته‌وه، بۆ نموونه زۆر جار فۆرم به ته‌کنیک؛ و ناوه‌رۆک به واتا(meaning) و په‌یام(message) و بابه‌ت(theme)ده‌خوێنرێته‌وه که هه‌ڵه‌یه‌کی به‌رچاوه. کاتێ ده‌ڵێین شیعر فۆرمه، مه‌به‌ست ده‌ربڕینی حه‌زێکی فۆرماڵیستی نییه به‌ڵکوو ئاماژه‌یه‌کی هه‌ستیاره به دانه‌بڕاویی فۆرم و ناوه‌رۆک؛ هه‌ر بۆیه ناوه‌رۆک له به‌ستێنی فۆرمدا رۆده‌چێت و چیدی ئێمه باسی ناوه‌رۆک به سه‌ربه‌خۆیی ناکه‌ین به‌ڵکوو ده‌ڵێین: فۆرمی‌ناوه‌رۆک و فۆرمی‌ده‌ربڕین. بۆیه ئێرنێست فیشه‌ر ده‌ڵێت هونه‌رێک رووی له ته‌واوکۆیی و که‌ماڵی زۆرتر ده‌بێت که ناوه‌رۆکی له شێوازی خۆیدا تووشی رۆچوون و به‌تاڵبوونه‌وه‌هاتبێت. که‌وایه ناوه‌رۆک به میدیۆمی‌فۆرم له شیعردا ده‌رکه‌وته‌ی ده‌بێت و کاتێ باسی ناوه‌رۆک ده‌که‌ین زۆرتر ده‌بێ ئاماژه‌مان به‌ره‌وه ناوه‌رۆکی ناوئاخنیی(thematic content) هه‌ڵبسووڕێت تاوه‌کوو ناوه‌رۆکی واتایی(semantic content). وه‌کوو نیچه ده‌ڵێت ئه‌وه‌ی بۆ خه‌ڵکی ئاسایی له حوکمی‌ناوه‌رۆکدایه بۆ هونه‌رمه‌ند له ئاستی فۆرمدا پێناسه ده‌کرێت؛ به‌و واتایه‌ی که ته‌واوی پاژه‌کانی به‌رهه‌می‌هونه‌ری له گشتاڵت و گشتێتی خۆیاندا فۆرم پێکده‌هێنن. بێگومان وه‌ک ئاماژه‌مان پێدا ناوه‌رۆکی سه‌ربه‌خۆ له ره‌وتی به‌ری چواردا نابینین به‌ڵام ده‌کرێت بڵێین نه‌لێکردنی ئۆتۆریته‌ی ره‌وایه‌تی تاکجه‌مسه‌ری و تاکهێڵی، تێکشکاندنی زه‌بر و زه‌ربه‌تی تاکده‌نگی و تاکواتایی؛ و هه‌روه‌تر کوشتنی هه‌رچه‌شنه باوک و باوانی چاوه‌دێرکار و پێناسه‌دانه‌ر، له چوارچێوه‌ی بابه‌ت و تێمی‌جیاوازدا گشتاڵتێ ده‌خولقێنێت که هه‌مان فۆرمی‌ناوه‌رۆک یان ناوه‌رۆکی ناوئاخنییه.    

… ئهم شێوازه له ههر بهریهکدا – سێ بهرهی پێش- ههیه؟ یان ههر له بهرهی چواره که زهق ئهبێتهوه؟

به‌ره‌ی چوار ئه‌و راستییه له‌قاو ئه‌ه‌دات که پاشا جل و به‌رگی له‌به‌ردا نییه، تا ئێستا ته‌واوی به‌ره‌کانی دیکه به باڵای پاشای رووت و قووتدا هه‌ڵیانگوتووه و به خاوه‌نی جل‌وبه‌رگی جوان و رازاوه‌یان داناوه. به‎ره‌ی چواره ئه‎م دووانه بینیه‎ی ناوه‎رۆک و فۆرم، که تا ئێستا به‌و شێواه بینراوه به دیارده‌یه‌کی مێژوومه‌ند و ئایدۆلۆژیک ده‌داته قه‌ڵه‌م. یه‌کێ له ئاکامه‌کانی ئه‌م دوانه بینییه ئه‌وه‌یه که ده‌بنه دوو جه‌مسه‌ری سه‌ربه‌خۆ و هیچکات ناتوانن یه‌کبگرنه‌وه. هه‌ر به‌م پێیه جه‌مسه‌رێک به‌سه‌ر جه‌مسه‌رێکی تردا زاڵ ده‌بێت و ئه‌وی دیکه ده‌بێته ئامراز و ده‌سته‌مۆ. بۆیه ئه‌وڕۆ ده‌وترێت رسانه خودی په‌یامه و زمان ته‌نیا ئامرازی راگواستنی ئایدیا و ناوه‌رۆکی قه‌به و پیرۆز نییه به‌ڵکوو زمان خودی ئه‌و ناوه‌رۆکه‌یه. ئه‌وانه‌ی ده‌یانهه‌وێت له رێگای شیعره‌وه ناوه‌رۆکی ئینسانی، سیاسی، تیۆلۆژیکاڵ و … راگوێز بکه‌ن شیعر له پانتایی و بواره‌کانی دیکه‌دا رۆ ده‌به‌ن و بنه‌مای پۆیه‌تیکی شیعر ره‌ت ده‌که‌نه‌وه. ئه‌وه‌یه وا ئه‌م حه‌زه ئه‌فلاتوونییه دوانه‌بینانه که له پێناوی به‌ئامرازکردنی شیعر بۆ بابه‌تی چاک و حه‌قیقی ده‌ڕواته پێش له ئه‌نجامدا به‌و ئاکامه ده‌گات که شیعر مه‌ترسیداره و ده‌بێت شاعیران له پانتایی کۆماردا شاربه‌ده‌ر بکرێن.    

له قسهکانتدا باسی (چهند دهنگی)ت کرد له شێعری بهرهی چوار. میخایل باختین ئهو کات که باس له یهکێک له جیاوازییهکانی ڕۆمان له گهڵ شێعر دهکات، دهڵێت ڕۆمانه که ئهو چهشنه چهند دهنگییه یان فره گوتارییهی تێدایه و شێعر تاکه دهنگییه. باختین پێی وایه ئێمه له ڕۆمان دایه که هه‌وڵ دهدهین به کهسایهتییه جیاوازهکان قسه بکهن بهڵام له شێعردا ئهم ههله ناڕهخسێت و تهنیا شاعیره که قسه دهکات. ئهگهر ئێمه پێمان وابێ که شێعری بهرهی چوار ئهم چهن دهنگییهی تێدایه وهکوو ئهوهی بهرههڵستی گریمانهی بههێزی ئهدهبی باختین ببینهوه – ههڵبهت له شێعری فارسیشدا ئهم بۆچوونهمان ههیه-. تکایه ئهم چهمکه زیاتر ڕوون بکه‌نهوه.

باختین باسی ئه‌وه ده‌کات که له رۆمانی چه‌ندده‌نگی(polyphony)دا ره‌وایه‌تبێژ ده‌نگی خۆی ده‌خاته پاڵ ده‌نگی سه‌ربه‌خۆی کاراکتێره‌کان و له‌وێدا دیالۆگی که‌سایه‌تییه‌کان ده‌‌گه‌ڵ یه‌کتر و هه‌روه‌تر ره‌وایه‌تبێژ ده‌گه‌ڵ که‌سایه‌تییه‌کان دێته ئاراوه به بێ ئه‌وه‌ی ده‌نگێکی زاڵ ده‌نگه‌کانی تر بخاته ژێر قورسایی و هه‌ژمۆنی خۆیه‌وه و له په‌راوێز و سێبه‌ری ده‌مکوتکردندا بیانهێڵێته‌وه. که‌وایه له‌و رۆمانانه‌دا که تاکبێژیی(monophony) ره‌وایه‌تبێژ و ده‌نگی ئیزۆله و مۆنۆلۆگی که‌سایه‌تییه‌کان له ئارادایه، وتووێژی پۆلی‌فۆنیک نایه‌ته دی. هه‌ر ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیانه که‌ باسمان کرد ده‌توانێت له‌مه‌ڕ ژانری شیعر و دیکه‌ی ژانره‌کانیش جێباز بێت هه‌رچه‌ند باختین زۆرتر ته‌رکیزی له‌سه‌ر رۆمان داناوه و شیعر و شانۆنامه‌ی سه‌رده‌می‌به تاکبێژی و یه‌کده‌نگی ناوزه‌د کردوه. به‌ڵام پێویسته ئه‌وه بزانین که له شیعری نوێترخوازی ئه‌م سه‌رده‌مه‌دا به‌شێک له‌و ته‌کنیک و ئیستراتێژییه زمانییانه که دیالۆگ و چه‌ندده‌نگی به‌رهه‌م دێنێت که‌ڵکی لێ ده‌گیردرێت و ته‌نانه‌ت پێرسۆنا و ده‌نگی جیاواز و گوتاری پچڕپچڕ له ده‌قی شیعریدا سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن. کاتێک له شیعری ئه‌م به‌ره‌یه‌دا زمانی نامرۆڤ و ته‌نانه‌ت ماشین دێته ناو ریزی ده‌نگانه‌وه و شمه‌که‌کان نه‌وه‌ک ئۆبژه‌‌یه‌کی کرده‌کارانه به‌ڵکوو له قاوغی هه‌ستۆمه‌ندی و شتانه‌یی سه‌ربه‌خۆی خۆیاندا له پانتایی ده‌ق ده‌رده‌که‌ون ده‌توانین به ناودێر کردنی شیعری ئه‌م به‌ره‌یه وه‌کوو ده‌قی چه‌ندده‌نگی و فره‌ره‌هه‌ندی، به پێکه‌نینێکی سه‌رخۆشانه‌وه‌هاوکات فاتێحایه‌کی کارناڤاڵی بۆ رۆحی باختین به‌ڕێ بکه‌ین.

سیروان، ژماره‌ی ۸۷۷، شه‌ممه ۲۱ خاکه‌لێوه‌ی ۱۳۹۵ی هه‌تاوی

2 دیدگاه

  1. دەسخۆشانە بۆ بەڕێز د. مەسعوود
    کەڵکم وەرگرت، بژیت.
    * بۆ خوێندنەوەی ڕاستەکی مێژووی ئەدەبی کوردی پشتبەستن بە پێودانگی شێوازناسیی و دەرک بە دیاردەی جیاوازییە فرەچەشنەیەکان و خوێندنەوەی واقێعیانەی رەوتی زمان، شێعر و ئەدەبی نەتەوەیی کوردی، پێویستە و ئەرکێکی هەنووکەییە.
    * بە داخەوە زۆر جار ئەم واقێعە لە ژێر کاریگەری هێژمۆنی دەسەڵاتی سیاسی و مێدیایی هەنووکەیی، لە بەرچاوناگیرێت.
    کاتێ باس لە شێعری کوردی ئەکرێت، ئەو هێژمۆنییە، بە سەر هەندێ نووسەردا(مەبەست لە وتووێژەکەی د. بینەندە نیە)، کاردانەوەی خۆی ئەنوێنێت، وا ئەزانن شێعری کوردی تەنیا کوردی سۆرانییەو بەس.
    ڕەنگەش ئەم بەیتەی نالیی مەزن، بێ تەئسیر نەبووبێت:

    فارس و کورد و عەرەب هەر سێم بە دەفتەر گرتەوە
    نالی ئەمڕۆ حاکمی سێ موڵکە دیوانی هەیە…

    * د. بینەندە زۆر جوان بۆ بابەتەکە چووە و هەن کەسانێک کە نووسەرو شاعێری دیاریشن، بنەمای پێکهاتەی سەرەکی شێعری کلاسیکی کوردی تەنیا قۆتابخانەی جزیری، نالییە(کرمانجی ژوور و خوار) دەگەڕێننەوە و جزیری و نالی بە تێکڕا ئاخێزگەی مێژووی ئەدەبی کوردی دەزانن و پێش سەدەکانی قۆتابخانەی جزیری و نالی؛ شێعر کوردی دەسڕنەوە.<
    * لە وتارەشدا، دەسپێکی شێعری کوردی بۆ سەدەی یازدە و یارسان گەڕاوەتەوە، واتە لە بابە تایەر هەمەدانی، ئەمە لە حاڵێکدایە چوار سەدە پێشتر لە بابا، واتە سەرەتاکانی سەدەی یەکەمی کۆچی و هاتنی ئیسلام، شێعری کوردی هورامی سەقامگیر بووە.
    دەقی هورمزگان…/ دەهەی دوەمی کۆچی…
    …شاعێرانێک وەک بهلول ماهی، بابا سەرهەنگ، شاخوشین، بابا ناوس سەرگەتی، سوڵتان ئێسحاق، دایە تەبرێز هۆرامی، جەلالە خانم لۆڕستانی و… بە دەقی هۆرامی حوزووری ئەکتیڤ و بەرچاویان هەیە.
    * http://peyliway.blogfa.com/post/83/%d8%ae%d9%88%db%8e%d9%86%d8%af%d9%86%db%95%d9%88%db%95%db%8c-%d8%b4%db%8e%d8%b9%d8%b1%db%8c-%da%a9%d9%88%d8%b1%d8%af%db%8c-%d9%be%d8%a7%d8%b4-%d9%86%d8%a7%d9%84%db%8c-%d9%be%d8%a7%d8%b4-%d9%85%db%95%d9%88%d9%84%db%95%d9%88%db%8c-%d9%88-%d8%a8%db%95%d8%b1%d8%a7%d9%88%d8%b1%d8%af%da%a9%d8%a7%d8%b1%db%8c%db%95%da%a9<br

    شێعری هۆرموزگان، سەرەتاکانی دەهەی دوەم کۆچی!؟ دۆزراوەتەوە لە لایەن شاعێرێکی نەناسراو…!؟ وتراوە.

    لە لایێن مێژوونوسەکان و ئەدیبەکانێک وەک محمد تقی بهار، رشید یاسمی، علاالدین سجادی، جمال رشید احمد، ڤلچفسکی روسی و ڕودێنکۆ;… ئیشارەی پێکراوە.
    * ئەم دەقە جێگای مشت و مڕە و هێشتا بە باشی ساق نەکراوەتەوە. ئێستاکە بۆ من تەنیا وتەی ئەو ئەدیب و مێژوونووسانەیە کە لە بەر دەستدایە و ئێستێناد و ئێرجاعی پێدەکەم؛ کە لەو بارەیەوە قسەیانکردوە، ئەگەریش بۆ ڕەفزی بەڵگەیەکی بەرچاو و باوەڕمەند ببێت، ئەوا ئەم باسە ڕەهەندێکیتر بە خۆیەوە دەگرێت.

    ملك‌الشعراي بهار دەنووسێ:
    ;«متني چند بيتي ده هجايي مربوط به دهه‌ي دوم هجري در نزديكي شهر سليماني كُردستان عراق(غار هزار مَرد) توسط جواني انگليسي كشف شده كه متعلق به اوايل هجوم عرب به ايران است و از جمله اشعار ايراني هجايي محسوب مي شود… اين اشعار به خط پهلوي و بر پوست آهو نوشته شده و در روزنامه شرق منتشر گرديد ولي اينجانب نسخه آن را از استاد دانشمند آقاي دكتر سعيد كردستاني به دست آورد… وزن آن در هر بيت داراي ده سيلاب(هجا) مي باشد و بعد از پنج هجا وقف يا سكوني دارد … اين وزن در ميان كُردان متداول است و شعراي نامي مانند (صيدي) و (ملا پريشان) و (احمد بَگ كوماسي) و… همچنين شعرا و اساتيد امروزي كُردستان همه اشعار و سروده ها و غزل هاي خود را به همين وزن ده هجايي سروده و مي سرايند… قطعه كُردي(هرمزگان) به زبان قديم اوراماني گفته شده است و در نزد فضلا و دانشمندان كُردستان مورد اهميت و طرف توجه است. اين اشعار هم داراي قافيه است ولي به طرز مزدوج يعني(مثنوي) كه هر دو بيت يا به اصطلاح امروز هر دو مصراع صاحب يك نوع قافيه است و تمام اشعاري كه اكراد به اين وزن گفته اند همين طور است… به هر صورت اگر كسي چنين قطعه اي در اين تازگي ها جعل نكرده باشد و قول مكتشف آن راست باشد-كه دليلي هم بر كذب بودن او در دست نداريم- بايد گفت كه اين شعر قديمي‌ترين شعر كُردي و يكي از نفايس اشعار هجايي شعبه ايي از شعب زبان ايراني است و از وزن معتدل و متناسب و آهنگ دلنشين و لطيف آن كه هر شنونده را مجذوب ترجيعات و حسن ابتدا . حسن ختام آن مي سازد بعيد نيست كه در مدت سيزده قرن كه از سرودن آن مي‌گذرد هنوز مثل آن است كه تازه گفته شده و از قوت تحفظ نژاد كُرد بايد ممنون بود كه در اين مدت دراز نگذاشته است اين وزن و شيوه شيوا از ميان برو و مانند ساير ايرانيان به كلي مفتون اوزان تازه و اختراعي قرون آينده شوند.»[۱]

    «رشيد ياسمي» هم به تأسي از متن بهار تتبعي در آن كرده اند در مورد اصالت اين شعر ديدگاه مثبت خود را ارايه كرده است و معتقد است اين شعر در شكايت از حمله عرب و برافتادن آيين قديم و انعكاس تأثرات مردم كردستان شمرده مي‌شود[۲].

    ;«علاءالدين سجادي» اين متن را در كتاب خود آورده و ديدگاه‌هاي استادان پيشين را در مورد قدمت شعر و تدقيق در آن تاييد كرده است[۳].

    «دكتر جمال رشيد احمد» به اين شعر اشاراتي دارد و معتقد است كه بسياري از نويسندگان و زبان شناسان اين متن را در آثار خود آورده براي نمونه مورخ و اتنوگراف روسي«ولچفسكي» مي گويد اين منظومه در دهه‌هاي اول قرن بيستم در سليمانيه كشف شده است. و «رودنكو» هم اين منظومه را به زبان روسي برگردانده است[۴]. با بررسي از اين اسناد و نظرات مي‌توان به اهميت اين متن به عنوان خاستگاه اولين شعر مكتوب كُردي هورامي پي برد[۵]

    متن هرمزگان:
    هورمزگان رمان، ئاتران کوژان
    تشکده‌ها ویران، آتش‌ها خاموش
    وێشان شاردەوە، گەورە گاوران
    خود را پنهان کردند بزرگ بزرگان(موبدان)
    زۆرکاری ئارەب، کەردنە خاپوور
    زورمداران عرب، ویران کردند
    گنای پاڵەیی، هەتا شارەزوور
    از روستای پاله تا شهرزور
    شەن و کەنیکان وە دیل بەشینا
    زنان و دختران را به اسارت بردند
    مێرد ئازا تلێی وە ڕووی هوونینا
    مردان غیرتمند در میان خون می غلتیید
    رەوشت زەردەشترە، مانۆوە بێ کەس
    آیین زردشت بی یاور ماند
    بەزیکا نەیکا، هورمز وە هیچ کەس
    هرمزد به كسي رحم نورزيد

    * هرمُزگان(آتشكده ها). ئاتران، Atiran(آتش ها، در اوستا: آتَر، Ater و آتَرْش، Aterş در پهلوي: آتُر، Atur و آتَخْش، Atexş در هورامي: آوير، Awîr ، ئير، êr، سوراني: آور، Awir). گونا(گُند، گوند، Gund: آبادي، گُندي شاپور). شه‌ن، (ژن،  Jenزن). هون، Hûn ، هورامي: ون، Win سوراني خوين، Xiwên فارسي خون، Xûn و…

    ۶- تُن كلام با بياني گيرا، معترض و حماسي بيان شده، مي‌تواند مبين احساسات في البداهه گوينده در برابر پديده آن هنگام يعني حمله اعراب به منطقه كُردستان باشد.

    [۱]- بهار، سبك‌شناسي شعر/ ۳۹-۴۴

    [۲]- ياسمي/۱۱۹

    [۳]- سجادي/۱۳-۱۲۹

    [۴]- جمال رشيد/ ۵۱۶  و ..

    [۵]- محمدپور« اصالت شعر هورمزگان»/ ۱۲۹/۱۲۸ تا۱۲۵

    [۶]- ياسمي/۱۲۰

    • سپاس و پێزانینی تایبه‌ت بۆ مامۆستای بلیمه‌ت و ئه‌دیبی لێهاتووی بواری سۆرانی و هه‌ورامی کاک عادڵ محه‌مه‌د پوور….
      تێبینییه‌کانتان زۆر روونکه‌ره‌وه‌ و جێگای تێڕامانن. به دڵنیاییه‌وه هه‌وڵ ئه‌ده‌ین هه‌ر له‌م ماڵپه‌ڕه‌دا له‌سه‌ر ئه‌و مژاره به وتووێژ یان بابه‌ت که‌ڵک له بۆچوونه‌کانتان بگرین.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

چهار × دو =

قالب وردپرس پوسته وردپرس ..