یکشنبه , ۲۸ مرداد ۱۳۹۷
خانه / بابه تی کوردی / تەنیشت لە وێنەگەریدا/فەرهاد موتاعی/ و. بەهمەن تەخت‌مینا

تەنیشت لە وێنەگەریدا/فەرهاد موتاعی/ و. بەهمەن تەخت‌مینا

یەکێک لە ساکارترین و بنەڕەتی‌ترین شێوازەکان لە وێنەگەریدا، تەنیشتە. جاکستۆ پۆزەیشن فوتۆگرافی (Juxtaposition Photography) یان تەنیشت لە وێنەگەری، شێوازی دانان و لکاندنی دوو یان چەند کەس لە وێنەدا کە دژ بە یەکن. دژایەتییەکان وەکوو گەورە و بچووک، تیشک و سێبەر، شاد و خەمبار، ساف و زبر، کۆن و نوێ، ئاسۆیی و کۆڵەکەیی و …

تەنیشت لە وێنەگەریدا بەو مانایەیە کە بە شێوەیێک وێنە تۆمار بکەیت کە دوو عونسور یان سووژە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە پاڵی یەک دانرابێت و پێکەوە دژایەتیێکیان هەبێت. بۆ نموونە ئەگەر لە دیمەنێکدا کەسێک بەساڵاچوو ببینی هەوڵ بدەن لە منداڵەکەی لای دەستیشی وێنە بگرن. (کیم، ١٣٩٥: ٥٣)

دژایەتییەکان دەتوانێ بەربڵاو بێت. تەنیشتی ڕەنگ لە پڕۆسەی ڕەنگدا، بەتایبەت بۆ بەکارهێنان لە ڕەنگە گەرم و ساردەکان لە بەرهەڤێکدا یان بۆ بەکارهێنان بە خێرایی شاتری خوارەوە بۆ سووژە بزۆزەکان کە لە ئاکامدا لێڵ و کێشراو دەبێت یان لە تەنیشتی سووژە بێ‌جووڵە و ڕوونەکان کە بەرچاوترە، دەتوانین تەنیشت دابەش بکەینە سەر دوو گرووپ. تەنیشت لە ناوەرۆک و بناغەی وێنەگەریدا. هەرچەند کە دەتوانین ئەوە بڵێین هەرکام لەم دیمەنانە کاریگەرییەکی زۆر لە سەر دیمەنێکی‌تر دادەنێت و ئەم دوو هۆکارە قەت بەتەواوی لە یەک جیا نین. (فریمەن، ١٣٩٤: ١٨٠)

 

تەنیشت لە پێکهاتەی وێنەدا

تەنیشتی پێکهاتەیی پێوەندی هەیە لەگەڵ بابەتە چاوی و زانستی (فەننی)ییەکانی وێنەدا. بابەتگەلێک وەکوو هێڵ، فورم، ڕەنگ و … . لە درێژەی ئەم باسەدا ئاماژە دەکەین بە چەند نموونە لە تەنیشتی پێکهاتەیی وێنە، وەکوو: تەنیشتی ڕەنگی گەرم و سارد، جووڵە و دژە جووڵە و ڕەش و سپی.

ڕەنگە گەرم و ساردەکان

دژایەتی ڕەنگی سارد و گەرم بەپێی هەستی دەروونی بە بینینی ڕەنگەکان پێک دێت. ڕاستییەکانی ڕەنگ بە شێوەیێکە کە لە ڕێگەی هەستی بیناییەوە کاریگەرییەکی زۆر لە سەر ڕەوان و لەشی مرۆڤ و گیانلەبەرانی‌تر دادەنێت.

لە نێوان ڕەنگەکاندا دەتوانی ڕەنگی سووری نارنجی بە گەرمترین و ڕەنگی سەوز و شین بە ناوی ساردترین ڕەنگەکان هەست پێ بکەین. (حسینی‌راد، ١٣٨٨: ١٣٨). کاتێک ئەم دوو جۆر ڕەنگە لە تەنیشتی یەکەوە دابنین دژایەتییەک و هەروەها‌هارموونییەک پێک دێنێت. ڕەنگە گەرمەکان زۆرترین هێزیان لە ڕاکێشانی تواشا هەیە. ئەم شێوەیە لە هونەرە وێنەییەکان لە فۆرگراند و بۆ پێداگری لە سەر بابەتە سەرەکییەکان بە کاری دێنن. ڕەنگە ساردەکان لە بەک‌گراند و بە سەر بابەتە پەراوێزییەکان بە کار دێت.

لە وێنەیەک کە لە ئەلویت ئەرویت، وەرزشکارێکی زەلام بە تیشکێکی سوور لە نێوان بینەرانێک کە بە ڕەنگی شین دەبینین، ئەم دوو ڕەنگە پێکەوە دژایەتییان هەیە. ڕەنگی گەرم زۆرترین پێداگری لە سەر وەرزشکاردا هەیە و بەهۆی تەنیشتی ڕەنگی لە وێنەدا و هەروەها لە تەنیشتی دووهەمدا کە وەرزشکار بە سەر پێ و بەرانبەری بینەران کە دانیشتووە.

                                          ئەلویت ئەرویت

 

 جووڵە و دژە جووڵە

جووڵەی عونسوری لە چوارچێوەیەک و ڕاگرتنی بە هۆی عونسورێکی‌تر پێی ئەڵێن جووڵە و دژە جووڵە. لە هونەرە وێناییەکاندا هەندێ‌جار فورمی‌یەکێک لە عونسورە بوونییەکان لە لایەکی چوارچێوەوە بە لایەکی‌ترەوە لە جووڵاندنە. (بۆ وێنە لە چەپ بۆ ڕاست)ەوە یان فورمیان بە شێوەیەکە کە ئاماژە دەکات بۆ لایەکی‌تر.

ئەم جووڵەیە دەتوانێت ئازاد یان ڕاهێنەرێک بێت کە بەم بابەتە دەڵێن دژە جووڵە. بەو مانەیە کەوا لە بەرامبەر جووڵەی سەرەکی دەوەستێ و هێزێک دەتوانێ کونترۆڵی بکات تاکوو چاو لە بینینی چوارچێوەکەدا نەچێتە دەرەوە، لە سووڕاندن بێت و بە دەرەوەی چوارچێوەکەوە جووڵەی نەبێت. هەندێ‌جار جووڵە و دژە جووڵە لە وێنەیەکدا دەتوانێ هێڵێکی ئاسۆیی و کۆڵەکەیی لە وێنەیەکدا بێت. لە وێنەی ئیکو هۆیز وێنەگەرێکی ناوداری ژاپونی، دەستێک بە شێوەی هێڵێکی ئاسۆیی لە لایەنی ڕاستی چوارچێوەوە دیارە و لە درێژەی چوارچێوەوە بۆ لایەنی چەپ دەجووڵێتەوە. دژە جووڵە هەشت‌پایەکە کە بە شێوەی کۆڵەکەیی‌ها بە سەر دەستیەوە و بە هێزی جووڵەی دەستی کونترۆڵ دەکرێ و هەروەها ڕوومەتی کۆڵەکەییشی دژە جووڵەیەکە بۆ دەست و لە ئاکامدا وردبوونەوەیە بە سەر ڕوومەتدا. لەم وێنەیەدا دەتوانین تەنیشت بە فورمی‌ئاسۆیی و کۆڵەکەیی ببینین.

                                             ئیکۆ هۆیز

 

ڕەش و سپی

ڕەش و سپی دوو ڕەنگی دژ بە یەکن کە زۆرترین جیاوازییان لە داوێنی تۆنی ڕەنگی هەیە. لەم شێوە ڕەنگانە وەکوو خواستن، لێکچواندن و درکە (کنایە) لە ئەدەبیات و شیعردا زۆرترین کەڵکی لێ وەردەگرن. سپی نیشانەی شادی، ئاشتی و دۆستایەتی و ڕەش نیشانەی خەم، ماتەم و کارەساتە.

لە وێنەی ماریۆ جاکۆمێلیدا چەند قەشە بە جلی ڕەشەوە ئەبینین کە لە ئاسمانی سپی بەفرییەوە سەرقاڵی کایەکردنن. سەرنج‌ڕاکێشترین شێوازی وێنەکە کە بووەتە هۆیبەهێزبوونی ئەو وێنەیە، تەنیشتی سێبەر و سپی و کونتراستی زۆری نێوان ئەم دوانەیە بەبێ هیچ پلەیەکی خۆڵەمێشی. جاکۆملی وێنەی کۆمەڵە قەشەکانی بە شێوازی تەنیشتی ڕەش و سپی گرتووە و هەر ئەم شێوازە بووەتە هۆی نەمری و ناوداری بەرهەمەکەی.

                                       ماریۆ جاکومێلی

 

تەنیشت لە ناوەرۆکی وێنەدا

تەنیشت دەتوانێ لە ناخ و ناوەرۆکی وێنەدا شاردرابێتەوە. ئەم دژایەتییە هەندێ‌جار لە مانای سەرەتاییەوە دەتوانین ببینین، وەکوو خەم و شایی، مەرگ و ژیان، کەم‌ئەندام و تەندروست، گیاندار و بێ‌گیان، شەڕ و منداڵ بەڵام هەندێ‌جار لە مانای وێڕایی وێنە دانراوە و دوای وێنە بە چۆناوچۆنی و دۆزینەوەی نهێنی دەتوانین لە شێوازی تەنیشتی تێبگەین.

شەڕ و منداڵ

شەڕ بە مانای پێکدادانی ڕێک‌خراوی چەکدارانە ئەوترێ کە خەساری گیانی و ماڵییەکی زۆری بە دواوەیە و لە لایەن هێزە سەربازی و چەکداری وڵاتەکان لە بەرامبەر یەکەوە بە کار دەهێنرێت. منداڵ تاکێکی مەدەنییە کە گەرەک و خوازی تەمەنی ئەو منداڵە کایە، ڕابواردن، شایی، خۆشحاڵی و لیستکێکە کە بتوان جەستە و زەینی منداڵ بەهێز بکات. ئێستا ئەگەر ئەم دوو عونسوری منداڵ و شەڕە لە تەنیشت یەکەوە دابنین، دژایەتییەکی گەورە ڕوو ئەدا. بۆ وێنە لە وێنەکانی ئێستیڤ مەک کوری، دوو عونسوری منداڵ و چەک لە تەنیشتی یەکەوە دەبینین کە دوو عونسوری دژبەیەک لە تەنیشتی یەکەوە ئەبێتە هۆی ڕاچڵەکاندنی بینەر. لە وێنەی منداڵێک لە پارکی دایان ئاربوسیشدا، شێوازی تەنیشتی بە کار هێنراوە و منداڵێک بە نارنجەکی دەستییەوە ئەبینین.

                                       ئێستیڤ مەک کوری

 

ئارام و توندوتیژ

توندوتیژی بە مانای خەسارگەیاندن بە تاکەکانە و ڕق و ئاڵۆزبوونیش لە بەر دەگرێت و خەساری ماڵی و گیانیشی بەدواوەیە، هەروەها توندوتیژی بریتییە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ناتەندروست، کە دەبێتە هۆی ناخۆشی و جیایی. لە وێنەی سەرەوە چەند ڕۆحیەیەک ئارام ئەبینین. ئەو کەسایەتییە کە لە بەرانبەر ڕوودان و کارەساتەکان کاردانەوەیەکی نییە بەڵام دەتوانێ ڕۆحیەی خۆی بپارێزێت. ڤیلیام کلاین وێنەگەرێک بوو کە لێنزی واید، کونتراست و گرین لە تایبەتمەندی وێنەکانیەتی. لە وێنەی بکوژی کارامەدا، کلاین دوو منداڵ لە سەر شەقامێک ئەبینین کە یەکەمیان بە ڕوخسارێکی تووڕەوە چەکەکەی بەرامبەر وێنەگەرەکە گرتووە، ئەوی‌تریان بە ڕۆحیەیەکی ئارامەوە بۆ سووچی چوارچێوەکە دەڕوانێت. تەنیشتی ئەم دوو وێنەیە بە ڕۆحیەیەکی جۆربەجۆر بووەتە هۆی گەشەپێدانی وێنەکە.

                                        ڤیلیام کلاین

 

گیاندار و بێ‌گیان

گیاندار، ماکێکە کە خاوەن ژیان و ڕەوان بێت. مرۆڤ بوونەوەرێکی گیاندارە کە ژیانێکی بزۆز و جم‌وجووڵێکی زۆری هەیە. جم‌وجووڵ بۆ بە دەست‌هێنانی داهات و پیشە، پیادەڕەی، وەرزش و کاروبارەکان‌تری ڕۆژانە. لە وێنەی ویویان مایر مرۆڤێکی گیاندار لە پاڵ پەیکەرە بێ‌گیانەکانەوەیە کە ئەم تەنیشتییە یەکێک لە خاڵە گرینگەکانی وێنەکەیە. لە وێنەکەی یوجین ئێسمیت، پیاوێکی بەساڵاچوو لە سەرەمەرگدا ئەبینین کە بنەماڵەکەی لای سەریەوە کۆ بوونەتەوە. بێجگە لە تەنیشتی ڕەش و سپی، تەنیشتییەک لە مەرگ و ژیان لە وێنەکەدا هەیە.

                            ویویان مایر

 

                                     یوجین ئێسمیت

 

تەندروست و کەم‌ئەندام

تاکی کەم‌هێز یان کەم‌ئەندام بە کەسێک ئەوترێت کە بەهۆی کارەساتێکی جەستەیی، زەینی، ڕەوانی یان بەهۆی ئاڵۆزییەکی بەردەوام لە باری تەندروستی و کارامەی گشتییەوە بەدی‌هاتبێت، بە شێوەیەک کە ئەبێتە هۆی کەم‌بوونەوەی سەربەخۆیی تاک لە بوارە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان. ئەم کەسانە ئەگەر لە نزیکی مرۆڤە تەندروستەکانەوە بن، جیاوازییەکەیان بەرچاوتر دەبێ. دایان ئاربووس وێنەگەرێک بوو کە بە پێچەوانەی وێنەگەرەکانی‌تر کە بە دوای مودێل و ڕوخسارە بێ‌خەوشەکانەوە بوون و جوانی ڕوخسار و ئەندام لە یەکەمین و گۆڤارە مۆدەکان وەکوو ڤووگ بوو، کاری دەکرد. مۆدێلی وێنەکانی زۆرتر کورتەباڵاکان، مرۆڤە زەبەلاحەکان، فرا جنسیتی(Transcendence) یان کەسانێکی نائاسایی بوون. وێنەکانی بە چوارچێوەیەکی چوارگۆش، بە شێوەی ڕەش و سپی و بە یارمەتی فلاش دەگرت. هەندێ‌جار بە تەنیایی لە مۆدێلەکانی وێنەی دەگرت و هەندێ‌جاریش لە تەنیشتی مرۆڤە تەندروستەکانەوە دایئەنا و بەم‌جۆرە دژایەتییەکانیان بەرچاوتر دەبوو. لە وێنەی دایان ئاربووسدا پیاوێکی زەبەلاح لە نێو ژوورێکدا ئەبینین کە سەری نێزیکە لە سرمیچی ژوورەکە و ژن و پیاوێکی تەندروست لای دەستیەوەن تاکوو ئەم دژایەتی گەورەیی و بچووکییە بەرچاوتر بکات.

                        دایان ئاربووس

 

شادی و خەم

یەکێک لە پێداویستییە سەرەکییەکانی مرۆڤ، شایی و تەندروستییە. شایی و خۆشحاڵی مانا بە ژیان دەبەخشێت و ئەبێتە هۆی شایی ڕۆح و تەندروستی و زیادبوونی تواناییەکان. هۆکارگەلێکی زۆر دەتوانێت شاییەک پێک بێنێت وەکوو سەرکەوتن لە ژیان، بە دەست هێنانی شتێک کە بە ماوەی زۆرێکەوە چاوەڕوانی دەکەیت، لە ناوبردنی بەربەستراوەکان، نەخۆشی و کێشەکان و … . گرینگترینی ئەو هۆکارانەی کە ئەبێتە هۆی خەم و ناڕەحەتی و بە سەر مرۆڤدا زاڵ ئەبێت، کارەساتی ناخۆش و چاوەڕوان‌نەکراوییەکانی بچووک و گەورەیە کە هەندێ‌جار لە ژیانیان ناهومێدیان دەکات. دیتنەوەی خۆشەویستە لە دەست‌چووەکان، هەموویان بابەتگەلێکن کە ئێرنێست‌هاس لە وێنەی گەڕانەوەی بە دیل‌کراوەکان و بە نیشاندانی ژنێکی بەساڵاچوو و بە پاڵتاوێکی بارانییەوە و بە دەست‌گرتنی وێنەی منداڵەکەی دەخاتە ڕوو.

هاس بە خەریک‌بوون بە سەر بابەتی ”گەڕانەوەی دیلە جەنگییەکان” تێدەکۆشێت لە گۆشەیەکی جیاوازەوە سەیری خەسارەکانی شەڕ بکات. لەم وێنەیەدا ژنێک ئەبینین کە لە نێوان چەندین سەربازی گەنجدا، وێنەی سەربازێکی لاو پیشان ئەدات. ڕوخسارە خەمبارەکەی پڕ لە تکا و پاڕانەوەیە. پاڕانەوەیەک بۆ دیتنی وێنەی منداڵەکەی، بەڵام بێجگە لە وێنەگەرەکە کەسێکی‌تر سەیری وێنەکەی ناکات. سەربازە گەنجەکەی بەرامبەر وێنەکە بەهۆی گەڕانەوەی تەندروست و سەرکەوتووانە شاگەشکەیە و بەبێ ئاوڕدانەوە لە ژنە خەمبارەکە تێدەپەڕێت.

                        ئێرنێست‌هاس

 

هەڵاواردنی ڕەگەزی (تبعیض نژادی)

کەمینە یان گرووپێکی کەمینە، چەمکێکی کۆمەڵناسییە. گرووپی کەمینە گرووپێکە کەوا کە لە لایەن کەسانێکی‌ترەوە نابەرابەرییان پێ دەکرێت و لە بارودۆخێکی نالەباردا ئەژین. ئەندامی‌گرووپە کەمینەکان بە جۆرێک هەستی‌هاودڵی و هۆگرایەتییەکی بەتینیان پێکەوە هەیە. لە ئاکامدا هەستی ئەمەگناسی و هۆگرایەتییەکی‌هاوبەش لە نێوانیاندا زۆرە. زۆربەی ئەندامی‌گرووپە کەمینەکان، تا ڕادەیەک لە زۆربەی ئاپۆرەکان جیان و لە گەڕەک، شار و ناوچەگەلێکی تایبەت لە وڵاتەکان کۆ دەبنەوە. تاقمە کەمینەییەکان بریتییە لە کەمینەی قەومی‌و ڕەگەزی و دینی و مەزهەبی و زۆربەیان ستەم و نابەرابەرییەکی زۆریان لێ دەچێت و ئەم کەمینە لە زۆرینەیان جیایان دەکەنەوە و پێداویستی و ئاسوودەییەکی کەمێکیان هەیە. لە وێنەی ئەلویت ئارویت دوو ئاخۆرێک لەو وێنەکە دەبینین. یەکێک بۆ سپی‌پێستەکان و ئەو‌ی‌تریان بۆ ڕەش‌پێستەکانە. ئەم تەنیشتە دژایەتییەکی گەورە پیشان ئەدات، دژایەتییەک کە سووکایەتییەکی گەورەی لەگەڵدایە و ئەمە نیشان لە ستەمێکە کە بە کەمینەی ڕەشەکان دەچێت.

                                  ئەلویت ئەرویت

 شێوازی تەنیشتەکان تەنیا تایبەت بە وێنەگەری نییە، لە فەلسەفە و ئەدەبیات بۆ ئاوەزی چەمکێک، دژایەتی ئەو چەمکە لێکۆڵینەوە دەکەن. بۆ نموونە بۆ ئاوەزی تاریکی، پێویستمان بە ناساندنی ڕووناکییە. شێوازی تەنیشتەکان لە وێنەگەریدا گرینگترین و بەکەڵک‌ترین شێوازەکانە کە دڵڕفێن و بەهێزترین دژایەتی لە عەناسوری وێنەکاندا نهێنی و نادیارە. ئێستا ئەم دژایەتییە لە بناغە و هەندێ‌جاریش لە ناوەرۆکیدا بەرچاوترە. هەندێ لە وێنەگەران وەکوو ئەلویت ئەرویت ناوەرۆکی وێنەکانیان بەپێی ئەم بنەمایە دادەنێن و تەنیشتی شێوازی سەرەکی لە وێنەکانیاندا هەیە؛ بەڵام هەندێ‌جار تەنیشت بابەتی سەرەکی نییە و بەشێکی لە ناوەرۆک و لە مانایەکی وێڕایی و زەینی کە دەتوانین بیبینین. بەگشتی شێوازی تەنیشت لە وێنەگەریدا توانا و هێزی ئەوەی هەیە کە مانا بە وێنەکان ببەخشێت و هەندێ‌جاریش بینەر وەها ڕادەچڵەکێنێت کە سەرنج و ڕاکێشانێکی زۆر دروست دەکات و لە ئاکامدا ئەبێتە هۆی بەهێزبوونی وێنەکە.

سەرچاوەکان:

  • کیم، اریک، عکاسی خیابانی، ترجمه‌ی شاهین غفاری، نشر تیسا، ١٣٩٥
  • فریمن، مایکل، چشم عکس، ترجمه‌ی زهرا ریحانی‌منفرد، ملیحه قربان‌زاده، تهران، نشر آبان، ١٣٩٤
  • حسینی‌راد، عبدالحمید، مبانی هنرهای تجسمی، تهران، ١٣٨٩

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

چهار × 2 =

قالب وردپرس پوسته وردپرس ..