چهارشنبه , ۲ آبان ۱۳۹۷
خانه / بابه تی کوردی / سەرمایه‌داری وه‌کوو ئایین/د.به‌یان که‌ریمی

سەرمایه‌داری وه‌کوو ئایین/د.به‌یان که‌ریمی

پوخته:

ئه‌م وتاره‌ی به‌رده‌ست شیکردنه‌وه‌ و تاوتوێی کورته وتارێکی واڵتێر بێنیامینه لە ژێر ناوی “سه‌رمایه‌داری وه‌کوو ئایین” که ساڵی ١٩٢١ له لایه‌ن ئه‌م بیریاره‌وه نووسراوه. پاشان له ناوه‌ڕاسته‌کانی ساڵی ١٩٨٠ له ناو کۆی به‌رهه‌مه‌کانیدا چاپ کراوه. بێنیامین له‌م وتاره‌دا سه‌ره‌تا له لێکچوویی خه‌سڵه‌ته‌هاوتەریبه‌کانی سه‌رمایه‌داری و ئایین ده‌دوێ. پاشان جۆرێک جیاوازی له سه‌رمایه‌داریدا ڕه‌چاو ده‌کات که ده‌بێته هۆی ئه‌وه‌ی وه‌کوو ئاینێکی نوێباو پێناسه بکرێت. ئه‌م وتاره هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه به گۆزاره‌گه‌لێکی ڕه‌خنه‌ئامێز هەمبەر به بۆچوونه‌کانی ماکس وێبێر ده‌ست پێده‌کات. به نه‌رینی بێنیامین بۆ ئه‌وه‌ی له بنچینه و چییه‌تی سه‌رمایه‌داری به باشی تێبگه‌ین به ته‌نیا ئه‌و بنه‌ما به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌ی وێبێر ته‌واو و بڕاوه نییه که پێی وایه ئایین جۆرێک له سه‌رمایه‌داری له دڵی خۆیدا ساز ده‌کات، به‌ڵکوو خاڵی گرینگ ئه‌وه‌یه که سه‌رمایه‌داری خۆی ئایینێکی نوێباو و تازه‌یه. واته سه‌رمایه‌داری جۆرێک ئایینی نوێیه که گه‌رچی له سه‌ره‌تاوه له سه‌ر هه‌ندێک توخم و ماکه،‌‌هاوشێوه‌ی ئایینه‌‌ پیرۆزه‌کانه، به‌ڵام له کۆتاییدا به به چه‌شنێ خۆی ده‌نوێنێ که خاوه‌ن هیچ ڕه‌حم و به‌زه‌یی و واتای خه‌یاڵی و ناوه‌کییه‌ک نییه و زۆرتر ئۆگری بابه‌تی ده‌ره‌کی و به‌رهه‌سته. جگه له‌وه‌ش ته‌نیا ئایینێکە که حه‌ز به ده‌رباز بوونی مرۆڤ له چه‌مکگه‌لی تاوان و گوناه ده‌کات و بۆ یه‌که‌م جار تاوان لێره‌دا به‌ڵگه‌دار و ڕێگه‌پێدراو ده‌کرێت و سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری خوای خۆی له سه‌ر کۆڵە‌که‌ی تاوان داده‌مه‌زرێنێ. یه‌کێکیتر له خه‌سڵه‌ته‌کانی ئه‌م ئایینە نوێیه ئه‌وه‌یه که تێیایدا به پێچه‌وانه‌ی ئایینه‌کانیتر ئه‌وه‌ی مرۆڤی تووشی نامۆبوون له خۆ کرد چیدی خودا و خوداناسی نییه، به‌ڵکوو کار کردن و پرۆسه‌ی کار کردن له سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری دایه و هه‌ر له‌و سۆنگه‌یه‌وه بنه‌ڕه‌تی ئۆنتۆلۆژیکی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داریمان بۆ ده‌رده‌که‌وێت،  واته “ئه‌گه‌ر کارت هه‌بێ بوونت هه‌یه“. ئه‌م کورته وتاره­ی واڵتێر بێنیامین له زمانی کوردیدا نه‌ناسراوه و ته‌نانه‌ت له زمانی فارسیشدا هیچ شرؤڤه‌یە‌کی تایبه‌تی بۆ نه‌کراوه. ئه‌م مژاره بۆ چاخی ئێستا که پتر له هه‌موو سه‌ده‌یه‌ک سه‌رمایه‌داری تێیایدا له خۆ نامۆیی و کۆیله‌یه‌تی مرۆڤه‌کانی له هه‌گبه‌ی سیسته‌مه‌که‌یدا هه‌ڵگرتووه و واتایه‌کی خواوه‌ندی به کاڵا به‌خشیوه، داگری هه‌ڵوێست و گرینگی و تێگه‌یشتنی تایبه‌ته و هەروه‌ها ‌هه‌ڵگری ڕاڤه و تاوتوێ و ڕوونکردنه‌وه‌یه‌کی نوێیه. به‌و مه‌به‌سته  تێده‌کۆشم کۆی ناوه‌رۆک و مژاره‌کانی بخه‌مه بەرچاوی خوێنه‌ر. جێگای ئاماژه‌یه که کۆڵه‌که‌ی نووسینی ئه‌م وتاره‌ی به‌رده‌ست له سه‌ر وتاره‌که‌ی بێنیامینه که سه‌ره‌تا به زمانی ئاڵمانی نووسراه و دواتر له ژێر ناوی “Capitalism as religion”  له لایه‌ن “رادنی لیوینگستون” له به‌رگی یه‌که‌می‌به‌شێک له نووسراوه‌ هه‌ڵبژاردەکانی واڵتێر بێنیامین به ئینگلیزی چاپ کراوه. پێش ناساندن، تاوتوێ و شرۆڤه کردنی وتاری بێنیامین کورته باسێک له سه‌ر قوتابخانه‌ی فڕانکفۆرت و هه‌ر وه‌ها ماکه‌کانی سیسته‌می‌هزری بێنیامین ئاراسته ده‌که‌ین.

 

قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت: فه‌لسه‌فه وه‌ک تێئۆرییە‌کی ڕه‌خنه‌‌یی

قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت که له سه‌ره‌تاوه  وه‌ک بزاڤی تێئۆری ڕه‌خنه‌‌یی ناسراوه، بزاڤێکی فه‌لسه‌فی و کۆمه‌ڵناسی بوو که به ئامانجی ڕه­خنه گرتن له مۆدێرنیته و کۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری پێکهات. ئه‌ندامانی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت بریتی بوون له هه‌ندێک له بیریاران و لێکۆڵه‌رانی بواری کۆمه‌ڵناسی و ده‌روونناسی و هه‌ر وه‌ها ڕه‌خنه‌گرانی که‌لتووریی که ڕه‌خنه‌یان له تێئۆرییه مارکسیستییه‌کان ده‌گرت. به تایبه‌ت ڕه‌خنه له لایه‌نی قه‌ده‌رگه‌رێتی و دێتێرمێنیزمی‌ئابووری مارکسیسته‌کان که به هۆی جه‌ختی زێده‌ڕه‌وانه و په‌ڕگرانه لە بوار و ئاقاری ئابووری، له دیکه‌ی لایه‌ن و ره‌هه‌نده‌کانی ژیانی کۆمه‌‌ڵایه‌تی وه‌ک بواری که‌لتوور، که‌متەرخه‌م و بەهێندنەگر بوون. قوتابخانه‌ی تێئۆری ڕه‌خنه‌یی ئه‌گه‌رچی له سه‌ره‌تاوه مارکسیسمی‌ئۆرتۆدۆکسیان وه‌ک جۆرێک له وشکه‌بڕوایی و دۆگماتیزم ڕه‌فز ده‌کرد، به‌ڵام به شێوازێکی وردبینانه تێده‌کۆشان هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ی مارکس بڕۆنه پێشه‌وه که تێیایدا فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاق جێگای خۆی به ڕه‌خنه‌ی ڕامیاری و کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌دا. هه‌ر به‌و هۆکاره‌ش ده‌ستیان کرد به لێکۆلینه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌کانی مارکس له سه‌رده‌می‌گه‌نجیدا، به تایبه‌تی سوودیان له “ده‌ستنووسه‌کانی پاریس” وه‌رده‌گرت که ماوه‌یه‌کی کورت بوو دۆزرابوونه‌وه. ئه‌م نه‌رینه‌شیان به مه‌به­ستی دژایه‌تیکردنی به‌رهه‌مه‌ دواتره‌کانی مارکس و خۆێندنه‌وه‌یه‌کی نادۆگماتیزمی‌فه‌لسه‌فی بۆ به‌رهه‌مه‌کانی مارکس ئاڕاسته کرد.

به بڕوای بیریارانی ئه‌م قوتابخانەیە، تێئۆری که‌لتوور، تێئۆریه‌کی ره‌خنه‌ئامێزه که بۆ خوێندنه‌وه و تاوتوێ کردن و شرۆڤه‌ی که‌لتووری زاڵ به سه‌ر کۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داریدا خاوه‌نی باشترین پێگه‌یه. واتای شرۆڤه‌ی ڕه‌خنه‌گڕانه‌ی که‌لتوور ئه‌وه‌یە که که‌لتووری زاڵی سه‌رمایه‌داری جیاوازییه‌کی له ڕاده‌به‌ده‌ر و زۆری له گه‌ڵ که‌لتووری ڕه‌سه‌ن و بنه‌چه‌دار هه‌یه. هه‌ر به‌و مه‌به‌سته‌ش ئه‌م بیریارانه ڕه‌خنه له بنه‌ماکانی زانسته ئه‌زموونگه‌راکان ده‌گرن که تێیایدا چه‌مکگه‌لی پیشه‌‌سازی کەلتووری،کە‌لتووری جه‌ماوه‌ری و هه‌ر وه‌ها ڕوانینێکی ناشیاو له کۆمه‌ڵگای مۆدێرن ئاراسته ده‌کات که هیچ به‌ها و بایه‌خێک بۆ ئازادی تاک وه‌ک یه‌کێک له گرینگترین ئارمانج و ئارمانه‌کانی ئۆمانیزم دانانێ. قوتابخانه‌ی تێئۆری ڕه‌خنه‌یی به که‌ڵک وه‌رگرتن له هه‌ندێک له چه‌مکگه‌لی ڕامیاری و ئابووری له فه‌لسه‌فه‌ی مارکس بۆچوون و لێکدانه‌وه‌یه‌کی جیاواز و نوێیان ئاڕاسته کرد. ئامانجی سه‌ره‌کی ئه‌م جۆره ڕوانینه به جۆرێک گۆڕینی به‌ستێنی زاڵمانه‌ی زاڵی سه‌رمایه‌داری به سه‌ر کۆمه‌ڵگادا بوو و له‌م ڕێگایه‌وه جه‌ختیان له مژاری ڕزگاری مرۆڤ و پێکهاتنی کۆمه‌ڵگایه‌کی عه‌قڵانی ده‌کرد که وڵامده‌ره‌وه‌ی پێداویستییه‌کانی مرۆڤی سه‌رده‌م بێت.

 هه‌ندێک له گرینگترین بیرمه‌ندانی به‌ره‌ی یه‌که‌می‌تێئۆری ڕه‌خنه‌یی بریتین له: ماکس هورکهایمێر (١٩٧٣-١٨٩٥)،تێۆدۆر ئادۆرنۆ(١٩٦٩-١٩٠٣)، هێربێرت مارکوزه (١٩٧٩-١٨٩٨)، واڵتێر بێنیامین (١٩٤٠-١٨٩٢)، فرێدریک بلاخ (١٩٧٠-١٨٩٤)، لێئۆ لۆوێنتاڵ (١٩٩٣-١٩٠٠)، و هه‌ر وه‌ها ئێریک فرۆم (١٩٨٠-١٩٠٠).  به‌شێک له‌و بوار و ئاقارانه که له تێئۆری ڕه‌خنه‌ییدا بۆ ڕاڤه و تاوتوێ کردنی کێشه‌کان به کار ده‌هاتن بریتی بوون له: فه‌لسه‌فه، کۆمه‌ڵناسی، وێژه، هونه‌ر، ده‌روونناسی، ئابوور و زانسته ڕامیارییه‌کان. هه‌ڵبه‌ت بوارگه‌لی دیش وه‌ک جوانیناسی، واتاناسی و هێرمێنیۆتیک له به‌ستێنی شرۆڤه‌ی هزری ئه‌م بیریارانه‌دا خاوه‌ن پێگه‌ی تایبه‌تی خۆی بوو.

هه‌ر وا که پێشتر ئاماژه‌مان پێکرد ئه‌م قوتابخانه بناغه‌ی له سه‌ر “تێئۆری ڕه‌خنه‌گریی کۆمه‌ڵگا”  دامه‌زراوه. واته له سەر ڕه‌خنە له کۆمه‌ڵگای هه‌بوو؛ به‌ڵام به‌م مه‌به‌سته گومان و هه‌دانی خستووەته سه‌ر سیسته‌مه مه‌عرییفییه‌کان و ئامانجی سه‌ره‌کیشی له سه‌ر درکاندن و ده‌رخستن و ئاشکرا کردنی چییه‌تی و ناوه‌رۆکی ئه‌و جۆره کۆمه‌ڵگا و سیسته‌مانه بوو.  قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت کاتێک دامه‌زرا که ماکس هۆرکهایمێر ساڵی ١٩٢٠  وه‌ک سه‌رۆکی به‌شی فه‌لسه‌فه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی له ئه‌نێستیتۆی کۆمه‌ڵایه‌تی له فڕانکفۆڕت هه‌ڵبژێردرا. سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌کییەکان که کارتێکردنی ڕاسته‌وخۆیان له سه‌ر ئەم قوتابخانە داناوه بریتین له بیریارانی ئایدیالیزمی‌ئاڵمانی واته کانت و هێگێل و هه‌ر وه‌ها بیرمه‌ندگه‌لێک وه‌ک مارکس، وێبێر و فڕۆید. به‌ڵام به گشتی ده‌توانین کارتێکردنی ئه‌رێنی و نه‌رێنی هزری سێ کوچکه‌ی  وێبر- مارکس- فرۆید له سه‌ر دامه‌زرانی قۆتابخانه‌ی فرانکفۆرت ئاشکراتر و به‌رچاوتر له ڕوانگه‌کانی دیکه ڕه‌چاو بکه‌ین، که ئه‌و توخمانه بریتین له: یه‌که‌م تێئۆری ئیدئۆلۆژی سه‌رکووتکه‌ر و چه‌و‌سێنه‌رانه‌ی سه‌رمایه‌داری له سیسته‌می‌فه‌لسه‌فه‌‌ی مارکس. دووهه‌م پێداگری و لایه‌نگری وێبێر له زانستی مۆدێڕن و، له کۆتاییدا ئه‌م ڕوانگه‌ی فڕۆید که پێی وایه سیسته‌می‌کۆمه‌ڵایه‌تی له سه‌رکوت کردنی ڕه‌هه‌ند و لایه‌نی ڕه‌وانی مرۆڤه‌کاندا کاریگه‌ری ڕاسته‌وخۆی هه‌یه. سه‌ره‌کیترین ڕه‌خنه‌گه‌لی ئه‌م مه‌کته‌به ده‌توانین له چه‌ند خاڵدا پۆلێن بکە‌ین که بریتین له: ڕه‌خنه له تێئۆری مارکسیستی، ڕه‌خنه لەپۆزێتیویسته‌کان، به‌رهه‌ڵست بوونەوە لەگه‌ڵ کۆمه‌ڵناسی نه‌ریتخواز و هه‌ر وه‌ها ڕه‌خنه له که‌لتووری پیشه‌سازی. ڕوانگه‌ی ڕه‌خنه‌یی ئه‌م مه‌کته‌به زیاتر ڕه‌خنه له سه‌ر لایه‌ن و ره‌هه‌ندگه‌لی جیاوازی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی و هزری سه‌ده‌ی نوێ به تایبه‌ت سیستە‌می‌سه‌رمایە‌داری بوو. لێره‌دا به شێوازێکی وردبینانه هه‌وڵ ده‌ده‌ین نه‌رینی ڕه‌خنه‌ئامێزانه‌ی ئه‌م قوتابخانەیە‌ له چوار خاڵدا پۆلێن بکه‌ین:

١. ڕه‌خنه له تێئۆرییه‌ مارکسیستییه‌کان: بیریارانی ئه‌م قوتابخانەیە خۆیان له هزری مێژوویی و کۆمه‌ڵایه‌تی مارکس دوور خسته‌وه. له سۆنگه‌ی هزری ئه‌م بیریارانه ده‌بێ مارکسیستە‌کان جگه له گرینگیدان به مژاری ئابووری به لایه‌ن و ڕه‌هه‌ندگه‌لی تری کۆمه‌ڵایه‌تی به تایبه‌ت که‌لتوور به‌ها بده‌ن. هه‌ر به هۆی ئه‌و گۆڕانە بنه‌ڕه‌تییه‌ی که له شێوازی بیرکردنه‌وه‌ی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرتدا سه‌ری هه‌ڵدا، له بابه‌ته ماکییه‌کانه‌وه به‌ره‌و مژاری که‌لتوور په‌لکێشیان کرد. به گشتی ئامانجی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت ئه‌مه‌یه که به‌ها و بایەخ و جه‌ختی بنه‌ڕه‌تی به بواری که‌لتووری و به‌رزه‌ین بدات، به‌و مه‌به‌سته‌ی که نه‌بوونی‌هاوسه‌نگی و‌هاوکێشی نێوان لایه‌نه ئابوورییه‌کانی مارکسیسم لەگه‌ڵ  لایه‌نه له بیرکراوه‌کانیتر له لایەن ئه‌وانه‌وه قه‌ره‌بوو و چاره‌سه‌ر  بکرێت. جه‌ختی سه‌ره‌کی مارکس له سیسته‌می‌فه‌لسه‌فه‌ی خۆیدا له سه‌ر ئابوور و شێوازی دابین کردنی بژێوی ژیان بوو و له سه‌ر ئه‌و بڕوایه بوو شێوازی دابین کردنی بژێوی ژیان له کۆمه‌ڵگادا هه‌ستی و هەبوونی مرۆڤ ڕه‌چاو ده‌کات، هه‌ر بۆیه‌ش ده‌سه‌ڵاتی ئابووری مژارێکی زۆ گرینگی فه‌لسه‌فه‌ی ئەو بوو، به‌ڵام لایەنگرانی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت سە‌ره‌ڕای به‌ها دان به‌م بۆچوونه‌ی مارکس باسیان له ده‌سه‌ڵاتی که‌ڵتووری ده‌کرد. فه‌لسه‌فه‌ی هێگێل کارتێکردنی ئه‌رێنی له سه‌ر قوتابخانەی فرانکفۆرت بووه. له‌و سۆنگه‌یه‌وه که هێگێل به پێچه‌وانه‌ی مارکس پێکهاته‌‌ی جیهانی نه‌ک له بابه‌ته ماکییه‌کان به‌ڵکوو له چه‌مکگه‌لی مینۆکی و به‌رزه‌ین ڕه‌چاو ده‌کرد.

٢. ڕه‌خنه له پۆزیتیویستەکان: پۆزێتیویسته‌کان له سه‌ر ئه‌و بڕوایه بوون که یه‌ک ڕیبازی زانستی بۆ توێژینەوە و لێکۆلینه‌وه‌ی جیهان و مرۆڤ بوونی هه‌یه که بۆ ته‌واوی بواره‌ زانستییەکانیتر ته‌واو و بڕاوه‌یه. به واتایه‌کی دی لای لایەنگران و بیرمه‌ندانی ئه‌م قوتابخانەیە، زانسته ئه‌زموونگه‌راکان پێوە‌ری سه‌رنجدان و تێڕوانین بۆ گشت بواره‌کانی دی ناوزه‌د ده‌کرێت. به بڕوای بیریارانی قوتابخانه‌ی ڕه‌خنه­گری، پۆزتیویسته‌کان لاینگری له به ئۆبژه کردنی کۆمه‌ڵگا ده‌که‌ن و له ژێر کارتێکردنی هێزه سروشتییه‌کان مرۆڤه‌کان وه‌ک بوونه‌وه‌رگه‌لێکی کۆیله و په‌ککە‌وته سه‌یر ده‌کات. هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌م جۆره ڕوانینه بووەته هۆکاری هه‌ڵایسانی ئیدئۆلۆژی تکنۆکراتیک که یارمه‌تی داوە به په‌ره پێدانی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری پێشکه‌وتوو. له تێئۆری ڕه‌خنه‌‌ییدا له جێگای بایه‌خدانی ته‌نیا به مژاره ماکی و ئۆبژێکتیوه‌کان، زانسته ئه‌زموونگه‌راکان و ڕێبازه ئامارییه‌کان بۆ چاره‌سه‌ری کێشه‌کان، هه‌وڵ ده‌دات به شیکردنه‌وه‌ی بناغه‌یی کیشه‌ی شاره‌کان، هه‌ست به گیر و گره‌فته‌کانیان بکات و هه‌وڵ ده‌دات به‌ستێنی مرۆڤی نوێ دوور له کێشە‌‌ی جیهانی مۆدێڕن و پیشه‌سازی بنیات بنێت. ئه‌و جۆره ڕوانینه‌ی پۆزێتیویسته‌کان مرۆڤ له خۆ و سروشت نامۆ ده‌کات و مرۆڤی بۆ ئاستی کاڵا بوون داده‌به‌زێنێت و به‌م شێوازه‌ش بۆته هۆکاری له بەین بردنی ئارمانجه‌کانی ڕۆشنگه‌ری.

٣. ڕه‌خنه‌ له کۆمه‌ڵناسی نه‌ریتخواز: له سۆنگه‌ی هزری ئه‌م بیریارانەوە، کۆمه‌ڵناسه‌ نه‌ریتخوازه‌کان بە شێوازێکی قایمکارانه و خۆپارێزانه لایه‌نگریان له بارودۆخی ڕامیاری و کۆمه‌ڵایه‌تی نه‌ریتخوازانە ده‌کرد و هه‌ر وه‌ها ئه‌و دۆخه باو و کۆنه‌یان پشت ڕاست ده‌کرده‌وه و دژی هه‌موو جۆره گۆڕانکارییه‌ک دەوەستان. تێئۆری ڕه‌خنه‌یی به پێچه‌وانه‌وه هه‌وڵی ده‌دا به شێوازێکی وردبینانه و نوێباوانە شرۆڤه‌ی کۆمه‌ڵگا بکات و بە شوێن گۆڕانکاری بارودۆخه‌که و به‌ده‌ست هێنانی ده‌سکه‌و‌تی ئه‌رێنی بۆ مرۆڤی سه‌رده‌م بوو. کۆمه‌ڵناسیی فه‌رمی‌و نەریتی به لایەنگری و جه‌ختی زێده‌ڕۆیانەیەوە لە سەر بارودۆخی “هه‌بوو”، له کۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری ئه‌و بارودۆخه‌ی قە‌بووڵ ده‌کرد و ڕه‌خنه‌ی له بارودۆخی کۆمه‌ڵگا نه‌ده‌گرت و هیچ تێکۆشان و زه‌برێکی بۆ گه‌شه کردن و بردنه سه‌ره‌وه‌ی به‌ستێنی کۆمه‌ڵایه‌تی کە‌لتووری “هه‌بوو” نه‌ده‌کرد.  ئامانجی سه‌ره‌کی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت له‌م سۆنگه‌یه‌وه  ڕه‌خنه له کۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری، که‌لتووری کۆن، جه‌ختی زێده‌ڕۆیانه لەسەر زانستی مۆدێڕن و، به گشتی سیسته‌می‌زاڵی کۆمه‌ڵگا بوو. 

٤. ڕه‌خنه له پیشەسازیی که‌لتووری: بیریارانی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت ڕه‌خنه‌گه‌لێکی گرینگ له سه‌ر پیشەسازیی که‌لتووری ئاڕاسته ده‌که‌ن. ئه‌م قوتابخانەیە له چه‌مکی پیشه‌سازیی که‌لتووریدا ڕه‌خنە له ڕاگه‌یاندنی گشتی و که‌لتووری جه‌ماوه‌ریی ده‌گرێت و ڕێڕەوانی پێیان وایه سینه‌ما و به‌رنامه‌ تە‌له‌ڤیزیۆنییه‌کان و گۆڤاره‌کان جۆرێک له کاڵای که‌لتووری به‌رهه‌م ده‌هێنن که مه‌به‌ستیان یاریکردنه به کۆمه‌ڵگا و ڕاکێشانییه‌تی به‌ره‌و دابڕاوێتی. ئە‌م جۆره کە‌لتووره، پێداویستییه ده‌روونییه‌کان مسۆگه‌ر و دابین ناکات، به‌ڵکوو هه‌ڕه‌شه‌یه‌که بۆ سه‌ر ئەم هونه‌رە به‌رزانەی خاوه‌ن جه‌وهه‌رییەتی هزرین و له ڕاستیدا پێداویستییه ده‌روونییه ڕاسته‌قینه‌کان که بریتین له ئازادی، داهێنان و به‌خته‌وه‌ری ڕاسته‌قینه، چه‌واشه ده‌کات.

ماکه‌کانی هزری واڵتێر بێنیامین

واڵتێر بێنیامین بیریاری ئاڵمانی یه‌کێک له ئه‌ندامانی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرتە و هه‌ر وه‌ها له به‌ره‌ی یه‌که‌می‌بیریارانی تێئۆری ڕه‌خنه‌یی دێته ئه‌ژمار. بێنیامین سەره‌تا له بێرڵین فه‌لسه‌فه‌ی خوێندووه پاشان به‌ره‌و بواره‌کانی تریش وه‌ک هونه‌ر و هه‌ر وه‌ها وێژه ڕاگوێزراوە.  لە ده‌یه‌کانی ١٩٢٠دا به هۆی به ده‌ست نه‌هێنانی کورسی زانکۆ ده‌ستی به نووسینی وتار و کتێب و ئیشی وه‌رگێڕان کردووه.  بێنیامین هه‌ر به‌و ڕاده‌یەی که بیریارێکی ڕه‌خنه‌گری بواری که‌لتوور و جوانیناسییه هه‌ر وه‌ها به هۆی روانگه‌ ناوازه‌کانی سه‌باره‌ت به تێئۆری کۆمه‌ڵایه‌تیشەوە پێگه وجێگە‌ی به‌رچاوی هه‌یه. گرینگی به‌رهه‌م و وتاره‌کانی بێنیامین له‌مه دایه که هه‌ستیاریی زۆرتری سه‌باره‌ت به که‌لتوور نیشان داوه که پتر و باشتر لە بیریارانی تر بووەته هۆکاری ئه‌وه‌ی  قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت بناسرێت و سه‌رکه‌وتووتر ده‌رکه‌وێت.

بێنیامین ڕوانگەیه‌کی ڕه‌خنه‌ئامێزی سه‌باره‌ت به مۆدێرنیته و به تایبه‌ت تێکنۆلۆژی و سه‌رمایه‌داریی پێشکه‌وتوو بووه؛ ڕوانگه‌ و نه‌رینه‌کانی ئه‌م بیریاره ڕێگه‌ی بۆ بیریاره‌کانی دی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت خۆش کردووه. یه‌کێک له گرینگترین ماکه‌کانی هزری به‌رجه‌سته‌ی بێنیامین له‌م خاڵه دایه که ئه‌م بیریاره به‌رده‌وام له دابه‌زینی ئاستی مرۆڤه‌کان  لە چەشنی ئامێر و کەرەسەی کار و هه‌ر وه‌ها له دابه‌زینی به‌ها و بایەخی کاره­کان تا ئاستی نزمی  لایەنی فه‌نی ئەوان، ڕه‌خنه‌ی جیددی ده‌گرێت. جگه له‌وه‌ش باوه‌ڕی به پێشکه‌وتنی تکنۆلۆژی له قۆناغی سه‌رمایە‌داری نه‌بوو و بڕوای وابوو که وزه و هێزی تکنۆلۆژی له گه‌ڵ پاڵاوتنی ئه‌خلاقی پێوه‌ندییه‌کی ته‌با و یه‌کگرتووی نییه. ئه‌و پێی وابوو که ده‌بێ شۆڕشێک بۆ به‌ره‌نگاری یان لانی که‌م زاڵ بوون و به‌ستنه‌وه‌ی ئه‌م دۆخه واته پێشکه‌وتنی سامناک و ترسناکی سه‌رمایه‌داریی پێشکه‌وتوو به‌ر پا بکرێت. بۆچوونی سه‌ره‌کی بێنیامین ئه‌مه‌یه که شار له جیهانی سه‌رمایه‌داریدا شوێنێکه که تێیایدا “غه‌واره‌کان”، “ڕواڵه‌تە‌کان” و هه‌ر وه‌ها “کاڵاکان” ده‌بنه به‌شێکی ناوه‌ندی و به‌رزیه‌ین و به شێوازگه‌لێکی نوێباو و سه‌رسووڕهێنه‌ر ده‌رده‌که‌ون. له سۆنگه‌ی هزری ئه‌م بیریاره‌وەیە کە سیستە‌می‌سه‌رمایه‌داری بووەته هۆکاری ئه‌وه که بابه‌ت و مژاری مینۆکی پێگه و بایه‌خ و به‌های خۆی له ده‌ست بدات و به‌هاکان هه‌موو به‌ره‌و بەها ماکی و ماددییه‌کان ڕوو له په‌ره و گه‌شه‌دا بن و ئه‌مه‌ش قه‌یرانێکی جیددییە و مرۆڤ تووشی سه‌رلێشێواوی و په‌رۆشییەکی له ‌ڕاده‌به‌ده‌ر‌ کردووه. سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری تاک له خۆ نامۆ ده‌کات، له به‌ر ئه‌وه‌ی به‌دیهاتنی ویسته بنه‌ڕه‌تییه‌کانی مرۆڤ دژوار ده‌کات، وه‌ک ویستی کاری داهێنەرانە، ویستی پێوه‌ندیی کۆمه‌ڵایه‌تی له گه‌ڵ ئه‌وانیتر، ویستی جێگیربوون، ویستی هه‌بوونی شوناسی که‌سێتی، ویستی تێگه‌یشتن و ویست و داخوازی هه‌موو توخمه‌کانی ئۆمانیزم.

 

چۆناوچۆن سه­رمایه‌داری ده‌بێ به ئایین؟

واڵتێر بێنیامین وتارێکی کورت و ناته‌واوی هه‌یه له ژێر ناوی “سه‌رمایه‌داری وه‌کوو ئایین” که له چوار لاپه‌ڕه‌ پێکهاتووه، ئه‌م وتاره به هۆی ناوئاخنێکی دژوار، ئاڵۆز، لێکدژ و هه‌ر وه‌ها پچر پچر خاوه‌ن لێکدانه‌وه‌یه‌کی فره ڕه‌هه‌ند و فره توێیه و پێویسته به شێوازێکی وردبینانەوە تاوتوێ بکرێ و هه‌ر وه‌ها داگری هه‌ڵوێست و پێگه‌ و به‌های تایبه‌تی خۆیه‌تی و ده‌توانین به یه‌کێک له کاریگه‌رترین وتاره‌کانی بێنیامین وه‌ک خوێندنه‌وه‌یه‌کی نوێ ده‌رباره‌ی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری ناوزه‌دی بکه‌ین. ئه‌م وتاره له سه‌رده‌می‌ژیانی بێنیامین بڵاو نه‌بووەته‌وه و چه‌ندین ده‌یه دوای نووسینی، له لایه‌ن ڕاڵف تێدمه‌ن و هێرمان شۆپنهاورز چاپ بووه. بێنیامین هه‌ر له سه‌ره‌تای ئه‌م وتاره‌دا به ئاماژه به بۆچوونه‌کانی ماکس وێبێر ده‌رباره‌ی سه‌رمایه‌داری ده‌ست پێده‌کات که له کتێبی “ئه‌خلاقی پرۆتستانی و ڕۆحی سه‌رمایه‌داریدا” تاوتوێی کردووه. بێنیامین له دوو شوێندا باسی لە وێبێر کردووه، جارێک له سه‌ره‌تاوه و پاشان له به‌شی پاشکۆ یان‌هاوپێچی وتاره‌که‌دا.

خاڵی گرینگ لێره‌دا ئه‌مه‌یه که ئه‌گه‌ر چی ئه‌م وتاره تا ڕاده‌یه‌ک هه‌ر له سه‌ر باسه‌که‌ی وێبێر بۆ فام و تێگه‌یشتن و ڕاڤه‌ی زۆرتری بناغه و بنه‌ڕه‌ته‌کانی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری ئاڕاسته کراوه، به‌ڵام به خوێندنه‌وه‌یه‌کی وردبینانه تێده‌گه‌ین که ئه‌م نووسراوەیە به نه‌رینێکی ڕه‌خنه‌ئامێزانه‌ به بۆچوونه‌کانی وێبێر ده‌ست پێده‌کات و خاوەن مژارگه‌لێکی نوێ و گرینگی دیکه‌یه. هه‌ر بۆیە‌ش پاش ئاماژه کردن به ناوه‌رۆکی وتاره‌که‌ی خۆی، باس له‌وه ده‌کات که بۆچوونێکی نوێتری له وێبێر ئاڕاسته کردووه. به بۆچوونی بێنیامین بۆ سه‌لماندن و ڕوونکردنە‌وه‌ی پێکهاته‌ی ئایینی سه‌رمایه‌داری به ته‌نیا نابێ باس له‌م بابه‌ته بکه‌ین که ئایین بارودۆخ و هه‌ل و مه‌رجی بۆ دروست کردوون و له دایک بوونی سه‌رمایه‌داری ڕه‌خساندووه، به‌و شێوازه که وێبێر باسی ده‌کرد، به‌ڵکوو سه‌رمایه‌داری ده‌بێ له بنه‌ڕه‌تدا وه‌ک دیارده‌یە‌کی ئایینی پێناسه بکرێت. بۆیه ئه‌م جۆره ڕوانینه له بان-ڕووپه‌ری ڕوانگه‌ی وێبێر جێگای خۆی ده‌کاته‌وه. ئه‌گه‌ر چی نکۆڵی له کارتێکردنی هزری وێبێر له سه‌ر بێنیامین له هه‌مبه‌ر بابه‌تی ئه‌م وتاره دیاره و باس له سه‌ر پێکهاته‌ی ئایینی سه‌رمایه‌داری لە هه‌ندێک شوێندا خۆی ده‌نوێنێ، به‌ڵام بێنیامین به ڕوانگه‌یه‌کی جیاواز واتایه‌کی نوێ و هه‌مه لایه‌نه و هه‌ر وه‌ها ڕه‌خنه‌گرانه‌تر و بنه‌ڕه‌تییانه‌تر به‌م مژاره ده‌به‌خشێ.

وتاره‌که‌ی بێنیامین به‌م ڕسته‌یه ده‌ست پێده‌کات که ده‌کرێ له دڵی سه‌رمایه‌داریدا چەشنێک له ئایین بەدی بکه‌ین که لە بڕوای خۆیدا، ئامانجەکانی هه‌ر ئه‌و ئامانجانه‌ن که ئایین پێشتر ده‌یپێکا؛ هه‌ر وه‌ک ئایینه‌کانیتر سه‌رمایه‌داریش‌هاتووه هه‌موو داڵغه و په‌شۆکاوی و دڵه‌خۆرپە و ناهۆمێدییه‌کانی مرۆڤ هێور بکاته‌وه، ئه‌رکێک که پێشتر ئایین ئاڵاهه‌ڵگر و به‌رپرسیاری بوو. به نە‌رینی بێنیامین بۆ سه‌لماندن و ناساندن و پۆلاندنی ناوه‌رۆکی سه‌رمایه‌داری ته‌نیا ئه‌و ڕوانینه‌ی وێبێر ته‌واو و بڕاوه نییه که پێی وایه ئایین له دڵی خۆیدا جۆرێک له سه‌رمایه‌داری ساز ده‌کات به‌ڵکوو خاڵ و مژاری گرینگ ئه‌وه‌یه که بڵێین سه‌رمایه‌داری خۆی ئایینێکی نوێباو و تازه‌یه. له‌م کورته وتاره‌دا زۆر به کورتی باس له نیچه، مارکس، فرۆید و وێبێر ده‌کات و هه‌ر وه‌هاش له به‌شی پاشکۆدا ئاماژه به بیریارگه‌لێک وه‌ک ئیرێش و سۆرێڵ و فۆکس دێته گۆڕێ.

بێنیامین به گشتی خه‌سڵه‌ته‌کانی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری وه‌ک ئایینێکی نوێباو له چوار خاڵدا پۆلێن ده‌کات: یه‌که‌مین خه‌سڵه‌تی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری له ڕوانگه‌ی بێنیامین ئه‌وه‌یه که وه‌ک ئایینەکانی دی ئایینێکی ئاماڵ-ئایینزایی و ئۆلییه و هه‌موو شته‌کان ته‌نیا له پێوه‌ندی له گه‌ڵ ئه‌ودا تاوتوێ ده‌کرێن. واته یە‌که‌مین خه‌سڵەتی گرینگ و بنه‌ڕه‌تی ئایینی سه‌رمایه‌داری مڵکه‌چی و لایەنگری مه‌حزی ئایینزاییه، زۆر به‌رفراوانتر له هه‌ر ئایینزایه‌کی دیکه که تا ئێستا بوونی هه‌بووه. پێوه‌ندی و لایەنگری له‌م ئایینه له سه‌ر کۆڵه‌که‌ی جزمێکی تایبه‌ت یان خواناسی دروست نه‌بووه. به‌ڵکوو به‌رژه‌وه‌ندی و سوودپه‌ره‌ستی تێیایدا بنه‌ما و بنه‌ڕه‌تی سه‌ره‌کییه. له‌م سۆنگه‌یه‌وه سه‌رمایه‌داری ئایینێکی فره ڕه‌هه‌ند و فره لایه‌ن و فره توێیه. به واتایه‌کی دی داهێنان بۆ به‌رژه‌وه‌ندی له سه‌رمایه به لایه‌نگرانی ئه‌م ئۆل و ئایینزایه واتا ده‌به‌خشێ. له‌م ئایینه‌دا چینی لایەنگه‌ران و ڕێڕەوان و بڕوادارانی تایبه‌ت به خۆی بوونیان هه‌یەو، مژاری‌هاوبه‌ش لەناو ئەم چینە، “په‌رستن” و “په‌سن دان”ـە. له به‌شێک له وتاره‌که‌دا جۆرێک له لێکچوویی ئەم ئایینە نوێباوە له گه‌ڵ ئایینه‌کانیتر نیشان ئه‌دات، ئه‌و کات که باس له به‌راورد کردنی وێنه‌گه‌لی  پیاوچاکان و قیددیسانی ئایینه جیاجیاکان له گه‌ڵ وێنەی سه‌ر دراوەکانی تێکڕای وڵاتەکان ده‌کات. به‌ڵام جیاوازی بنه‌ڕه‌تی له گه‌ڵ  ئایینە‌کانی دی ئه‌وه‌یه که سە‌رمایه‌داری هیچ ماکه و توخمێکی ئایینی و باوه‌ڕه‌-تەوری تێدا نییه، ته‌نیا ماکه‌ی “په‌سن دانی به‌رژه‌وه‌ندی“، بنه‌مای بڕواپێبوونی ئه‌م ئایینە نوێیه‌یه. جیاوازی ئه‌م ئایینە له‌وه دایه که به پێچه‌وانه‌ی ئایینە‌کانی تر ده‌ره‌کی و به‌رهه‌سته و هه‌موو شتێک واتا و بنه‌ڕه‌تی ڕه‌سه‌نی خۆی له بیر وبڕوای به‌رژه‌وه‌ندخوازانە دا ده‌بینێ.

هۆکاری دووهه‌می‌لێکچوویی سه‌رمایه‌داری و ئایین له‌وه دایه که هه‌ر دوو ده‌یانه‌وێت به‌رده‌وام بن له ده‌سه‌ڵاتداری و داسه‌پێنه‌رێتی هێزی خۆیان. سه‌رمایه‌داری سیسته‌مێکه‌ له‌سه‌ر بناغه‌ی چه‌وساندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا وه‌ستاوه‌. ئه‌م سیسته‌مه به کۆی ‌گشتی بنه‌ما سه‌ره‌کییه‌کانی پابه‌نده‌ به‌ مل نه‌دان بۆ دنیایه‌کی باشتر که‌ کۆی چینە کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان لێی بە‌هره‌مه‌ند بن. واته‌ سیسته‌می‌ سه‌رمایه‌دارییه هیچ کات ئاماده‌یی ئه‌وه‌ی تێدا نییه‌ واز له‌ ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی بهێنێت و ڕادەستی کۆمه‌ڵانی به‌رهه‌مهێنه‌ر له‌ کۆمه‌ڵگایدا بکات. له‌ کۆی ده‌سه‌ڵاتدارێتی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داریدا، ململانییەکان له‌سه‌ر ئاستی پێشخستنی ئابورییه‌ بۆ قازانجی زیاتری خودی چینی باڵا ده‌ست. له دڵی سه‌رمایه‌داریدا ئایینێک بوونی هه‌یه که هیچ پلان و به‌رنامه‌یه‌کی بۆ چاكسازی و به‌خته‌وری بوون و ژیانی مرۆڤ ئاڕاسته ناکات، به‌ڵکوو وێرانی و داڕمان و تێکڕووخانی ئه‌و له ئەستۆ دەگرێت و شێوازێکی نوێییه له په‌ره پێدان به ناهۆمێدی.

 سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری ئایینزایه‌که‌ که تێیایدا چەشنە جەژنێکی بەردەوام و هەتاهەتایی بوونی هەیە بۆ ته‌واوی لایەنگران و ڕێڕەوانێک که بێ ڕاوستان و پسانەوە و بێ به‌زه‌ییانە ئیش ده‌که‌ن. له‌م ئایینه‌دا هیچ ڕۆژێکی ئاسایی بوونی نییه، واتە ڕۆژێک نییە که نه‌توانین بڵێین ئەم ڕۆژە پیرۆزه. سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری وه‌ک سیسته‌مێکی تەڵەکەباز و هه‌ڵفریوێنه‌ر ڕۆژ به ڕۆژ مێکانیزمی‌نوێ ده‌دۆزێته‌وه بۆ بره‌ودان به خۆی و مانه‌وه‌ی وه‌ک سیسته‌می‌باڵادەست له جیهاندا، بۆ ئه‌مه‌ش به‌رده‌وام له مێکانیزمی‌نوێ که‌ڵک وه‌رده‌گرێت تا له‌و رێگایەوە کۆمه‌ڵگاکانی جیهان زۆرتر کۆیله بکات.  بۆیه له ناو سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داریدا مرۆڤ ئازاد نییه، به‌ڵکوو ته‌نیا ئازاده له‌وه‌دا ببێته کۆیله‌ی کار کردن بۆ درێژه‌دان به ژیان، ئه‌م جۆره کار کردنه‌ش نامۆبوونی مرۆڤی لێده‌که‌وێته‌وه و له‌م پرۆسه‌یە‌دا مرۆڤ ده‌کات به دوژمن و نه‌یار و کێبە‌رکێکار و ڕکابەری مرۆڤه‌کانی دیکه و لێره‌وه له‌بری پێکه‌‌وه‌ژیان، ڕق له یه‌کبوون له ‌ناو ئه‌م سیسته‌مه‌دا پێک دێت و هه‌مووان ده‌بنه چاودێر و سیخۆڕ به سه‌ر ئه‌وانیدیکه‌دا. له‌م سیسته‌مه‌دا مرۆڤ ده‌بێ بۆ دابین کردنی بژێوی ژیانی خۆی هه‌موو هێزی کاره‌که‌ی بفرۆشێت و بۆیه له هه‌ڵبژاردنی پرۆژه‌کانی ژیان ئازاد نییه. هه‌ر وه‌ها ‌له ئه‌م ئایینه نوێیه‌دا ئه‌وه‌ی ژیانی مرۆڤی تووشی نامۆبوونی کرد چیدی خودا و خوداناسی نییه، به‌ڵکوو کار کردن و پرۆسه‌ی کار کردنه. لێره‌دا بناغه‌ی ئۆنتۆلۆژیکی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داریمان بۆ ده‌رده‌کە‌وێت کە بریتییە لەم گوزارەیە کە: “‌گه‌ر کارت هه‌بێ بوونت هه‌یه”. سه‌رمایه‌داری ئه‌و پرۆسه که‌ڵه‌که‌بووە و وروژێنه‌ره‌یه که لە کۆنترۆڵی تاکه‌کان به‌ده‌ره‌ و به شێوازێکی سه‌یر تاک پارچه پارچه  و له خۆ نامۆ ده‌کات. سه‌رمایه‌داری ئه‌وه‌یه که زۆربه‌ی ڕۆژه پیرۆزه‌کان سه‌رکوت ده‌کات. هه‌ر ڕۆژەی له سە‌رمایه‌داریدا پیرۆزی خۆی هه‌یه. له سیسته‌می‌سە‌رمایه‌داریدا هه‌ر چی زۆرتر کار بکه‌ین که‌متره، هه‌ر چی زۆرتر به ده‌ست بێنین و کۆ بکه‌ینه‌وه به‌س نییه. خه‌سڵه‌تی سه‌رمایه‌داری ئه‌وه‌یه که تێیایدا ئاوات و به‌خته‌وه‌ری واتای نییه، گرینگترین که‌سه‌کان ئه‌وانه‌ن که ئیش ده‌که‌ن و هه‌ر وه‌ها هیچ ڕۆژێکی پشوودان واتای نییه و به‌م شێوازه سه‌رمایه‌داری ته‌واوی زه‌رق و به‌رقی خۆی نیشانی ئێمه ئه‌دات.

خه‌سڵه‌تی سێهه‌م ئاماژه به خاڵێکی گرینگه که ئه‌گه‌ر چی ئایینه پیرۆزه‌کان له سه‌ر چه‌مکی تاوان دامه‌زراون، به‌ڵام ئایینی نوێی سه‌رمایه‌داری له تاوان ده‌رباز و هەڵاوارتەمان ده‌کات. ئه‌مه‌ش یه‌که‌م ئایینێکە که تاوان و گوناه لەودا بێ واتایە‌ و‌هاوتای مانایی نییە، بەڵام دیارە له لایه‌کی دیکه‌وه ده‌ربازبوون له تاوان به واتای دۆزینەوەی ڕێگای ڕزگاری و ئازادیی مرۆڤ نییه. ئایینه‌کانی پێشوو هه‌ستێکی به تینی تاوانیان له ناخی مرۆڤه‌کان دروست ده‌کرد و دواتر به قه‌ره‌بووکردنه‌وه‌ و پاک‌کردنه‌وه‌ی تاوان واته که‌فاره ئه‌و هه‌سته‌یان هێور ده‌کرده‌وه، به‌ڵام سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری به په‌ره‌پێدانی تاوان و ڕێگه‌پێدان به ئه‌نجامی‌تاوانی زۆرتر وه‌همی‌سڕینه‌وه‌ی تاوانه‌کان لای مرۆڤ ساز ده‌کات. خوای سه‌رمایه‌داری دێته ناو سیسته‌مێکە‌وه که هەبوونی خۆی له سه‌ر کۆڵه‌که‌ی تاوان دامه‌زراندووه. له‌م ئایینه نوێباوه‌دا ئه‌وه‌ی مرۆڤ ده‌ترسێنێ چیدی چه‌مک گه‌لی تاوان و دۆزه‌خ و سزا و بنه‌ما ئایینەکان نییه، به‌ڵکوو ململانێی بێڕه‌حمی‌نێوان مرۆڤه‌کانە بۆ ده‌سته‌به‌رکردنی ژیانی ڕووت. لێره‌دا به ڕوونی ده‌رده‌که‌وێت که ئه‌م ئایینە نوێیه ناتوانێ به‌های نوێ و جێگیر دامه‌زرێنێت و‌هاوکات به‌ها کۆنه‌کانیش ناجێگیر ده‌کات.. هه‌ر وه‌ها خودای سه‌رمایه‌داری له فۆرمی‌کاڵا و پێوه‌ندی کاڵا-تەوەردا خۆی نیشان ده‌دات و دوایین دەرفەت و دەرەتانی مرۆڤ له سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری دا بەکاڵابوونییه‌تی. “کاڵا” به پێچەوانه‌ی “خودا”، بێ‌باوه‌ڕی و ناملکه‌چی و ئاته‌ییزم قه‌بووڵ ناکات. له سیستەمی‌سه‌رمایه‌داریدا مرۆڤ ناتوانێت به‌رانبه‌ر بە کاڵا، هە‌ڵوێستی بێ‌باوه‌ڕانە و ناملکه‌چییانە بگرێتەبەر. کاڵا “دەسەڵات” و “سەربەخۆیی” له مرۆڤ، وه‌ک بوونەوەرێکی ئاگامه‌ند و ئاگالەخۆ داده‌ماڵێت. له کۆتاییدا چواره‌مین خه‌سڵه‌تی سه‌رمایه‌داری ئه‌وه‌یه که خوای ئه‌و ده‌بێ شاردراوه بێت و پێدەچێ ته‌نیا کاتێک بانگی بکەن که تاوانەکانی به پەڕپەڕۆچکەی خۆی گه‌یشتبێت.

ئه‌نجام:

به خوێندنه‌وه‌یه‌کی وردبینانه‌ی وتاری “سه‌رمایه‌داری وه‌کوو ئایین” به‌م ئه‌نجامه ده‌گه‌ین که بێنیامین به خوێندنه‌وه‌یه‌کی نوێ ده‌رباره‌ی سیستەمی‌سه‌رمایه‌داری و ناوزه‌د کردنی وه‌ک ئایینێکی نوێباو، خه‌سارناسییه‌ک له سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داریی ئاڕاسته دەکات که ئامانجی سه‌ره‌کی ئەو ڕه‌خنه له دابه‌زینی ئاستی مرۆڤه‌کان  به چەشنێ ئامێر و کەرەسەی کار و هه‌ر وه‌ها به‌کاڵابوونییه‌تی، و له‌و سۆنگه‌یه‌وه ڕوانگەیه‌کی ڕه‌خنه‌ئامێزی سه‌باره‌ت به مۆدێرنیته و به تایبه‌تی سه‌رمایه‌داریی پێشکه‌وتوو ئاڕاسته کردووه. بێنیامین له‌م وتاره‌دا به نه‌رینێکی ڕه‌خنه‌گرانەوە باس له دهۆ و ته‌ڵه‌که‌ی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری دەکات و سه‌ره‌تا لێکچوویی و‌هاوشێوه‌یی ئه‌م سیسته‌مه له گه‌ڵ ئایینه‌کانی دیکه نیشان ده‌دات که بریتییه له: ئاینزایی بوون، گرینگی مژاری په‌رستن و په‌سن دان، ئۆگری به ده‌سه‌ڵات و به‌رده‌وامی‌له‌م ڕێبازه‌دا و هه‌ر وه‌ها نادیار بوونی خواوه‌نده‌کانیان. پاشان باس له جیاوازی ئه‌م ئایینە نوێیه ده‌کات که به پێچه‌وانه‌ی ئایینە‌کانیتر بنه‌مای بڕواپێبوونی له سه‌ر کۆڵه‌که‌ی ماکه‌ی “په‌سن دانی به‌رژه‌وه‌ندی” دامه‌زراوه و هه‌ر وه‌ها ئه‌م ئایینە نوێیه‌ ده‌ره‌کی و به‌رهه‌سته و هه‌موو شتێک واتا و بنه‌ڕه‌تی ڕه‌سه‌نی خۆی له بیر و بڕوای به‌رژه‌وه‌ندخوازانە ‌دا و له جیهانی به‌رهه‌ست دا ده‌بینێ.

 هه‌ر وه‌ها ‌له‌م ئایینه نوێیه‌دا ئه‌وه‌ی ژیانی مرۆڤی تووشی نامۆبوونی کرد چیدی خودا و خوداناسی نییه، به‌ڵکوو کار کردن و پرۆسه‌ی کار کردنه. هه‌ر له‌م سۆنگه‌یه‌وه ئه‌رکی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری هێنانه‌دی جه‌وهه‌ری کاڵایی و به‌کاڵاکردنی مرۆڤه، به واتایه‌کی دی گۆڕین و توانه‌وه‌ی مرۆڤ-ویستییە لەناو کاڵا-ویستیدا. پاشان بێنیامین به به‌ڵگه‌هێنانەوەی “تاوان”، تاوان وه‌ک یه‌کێک لە خەسڵه‌ته نه‌رێنییه‌کانی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری وه‌ک ئاینێکی نوێ ناوزه‌د ده‌کات. به نه‌رینی بێنیامین سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داری به په‌ره‌پێدانی تاوان له دۆخێکی جیهانگیردا مرۆڤه‌کان تووشی بێ هیوایی و ناهۆمێدی ده‌کات، بۆیه به ڕێگه‌پێدانیان به ئه‌نجامی‌تاوانی زۆرتر، وه‌همی‌سڕینه‌وه‌ی ئه‌و تاوانه لای مرۆڤ ساز ده‌کات. لێره‌دا قه‌ره‌بووکردنه‌وه‌ و پاک‌کردنه‌وه‌ی ئه‌و تاوانه به چه‌شنێك خۆی له شێوازی ده‌ستبردن بۆ تاوانی زۆرتر و ڕۆچوونی زۆرتر له بایه‌خه‌کانی سیسته‌می‌سه‌رمایه‌داریدا نیشان ده‌دات.

 

references

Benjamin, Walter, “Capitalism as religion” in Selected Writings Vol.1, Translated by Rodney Livingstone, (Belknap Harvard Press, 1921, 1996) p.288-291.

Drake, Alfred J (2009.) New Essays on the Frankfurt School of Critical Theory (Newcastle-upon-Tyne United Kingdom: Cambridge Scholars Publishing.

  Lowy, Michael, “Capitalism as religion: Walter Benjamin and max Weber” in Historical Materialism Vol.17, (Brill, 2009) p.60-73.

Schlinder, Ronald J (1996), The Frankfurt School Critique of Capitalist Culture: A Critical Theory for Post-democratic Society and Its Re-education, Brookfield, VT: Ashgate.

Strik, Peter M. R, (2000) Critical Theory Politics and Society: An Introduction, London; New York: Continuum.  

 

 سه‌رچاوه: گۆڤاری بیروهزر، ژماره ۸ & 9، ساڵی چواره‌م، گوڵانی ۹۷ی هه‌تاوی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

یک + دوازده =

قالب وردپرس پوسته وردپرس ..