یکشنبه , ۳۱ تیر ۱۳۹۷
خانه / بابه تی کوردی / پێشه‌نگانی ڕۆشنگه‌ری شیعری کلاسیکی کوردی/دوکتۆر به‌یان که‌ریمی  

پێشه‌نگانی ڕۆشنگه‌ری شیعری کلاسیکی کوردی/دوکتۆر به‌یان که‌ریمی  

ڕۆشنگه‌ری چییه؟

قۆناغێک که له مێژووی فه‌لسه‌فه‌دا به بزاڤی ڕۆشنگه‌ری ناوزه‌دکراوه ئاماژه به سه‌ده‌یه‌ک ده‌کات که تێیایدا شه‌پۆلێکی به هێزی هزری فه‌لسه‌فی که له سه‌ر بناغه‌ی ئۆمانیزم یان مرۆڤ مه‌زنێتی داڕژاوه، دژایه‌تی له گه‌ڵ کۆمه‌ڵێک بیر و باوه‌ر و پڕێنسیپی ئایینی سه‌رده‌م ده‌کات که له لایه‌ن که‌نیسه و کڵێساوه پیرۆز کرابوون و ده‌ست تێوه‌ردانیان قه‌ده‌غه و یاساغ کرابوو. به واتایه‌کی دیکه له‌م قۆناغه‌­دا شێوازێکی نوێ له لێکۆلینه‌وه و توێژینه‌وه‌ی زانستی و عه‌قڵانی ده‌ست پێده‌کات که تێیایدا بیریارانی ئه‌م سه‌ده­‌یه بوێرانه هه‌دان و گۆمانیان خستووه‌­ته سه­‌ر هه‌موو ئه‌و پرێنسیپ و بڕوا بێ ‌به‌ڵگانه‌ی که تا ئه‌و سه‌رده‌مه، ده‌نگی زاڵ و نه‌ریتی باو بوون. ڕۆشنگه‌ری له سه‌ر بناغه‌ی ئازادی ڕاده‌ربڕین و  که‌م کردنه‌وه‌ی ڕۆڵی ئایینی ئه‌و سه‌رده‌مه پێناسه ده‌کرێت که له‌م سۆنگه‌­یه‌­وه پێوه‌ندیی مرۆڤ له گه‌ڵ سروشت و هه‌ر وه‌ها په‌یوه‌ندیی مرۆڤ له گه‌ڵ مرۆڤ گۆڕانکارییه‌کی بنه‌ڕه‌تی به سه‌ر‌دا دێت. له‌م سه‌ده‌یه‌دا به پێچه‌وانه‌ی سه‌ده‌کانی نێوه‌ڕاست له ئوروپا هێز، ویست، وزه و برشتی مرۆڤ چیدی له ئایین و ده‌قه پیرۆزه‌کان وه‌رناگیرێ، به‌ڵکوو بنه‌مای ڕۆشنگه‌ری له سه‌ر بڕوا ده‌ربڕین و باوه­‌ڕهێنان به خودی مرۆڤ و گۆڕینی ڕوانین و باوه‌ره‌کان له ئاسمانه‌وه بۆ زه‌وی و مرۆڤ پێکهاتوووه و ڕۆندراوه. هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌م بزاڤه شێلگیرانه پشتگری له مافه‌کانی مرۆڤ و پیرۆز ڕاگرتنی که‌رامه‌ت و ئازادی مرۆڤ ده‌کات و ئه‌مه‌ش ته‌نیا به ڕاونان و ڕه­‌واندنی ته‌م و تاریکیی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاست سه­‌ری هه‌­ڵداوه و سه­‌ری­گرتووه.

 بزاڤی ڕۆشنگه‌ری به شێوه‌یه‌کی گشتی بریتیه له کۆی ئه‌و کۆمه‌ڵه ڕوانگه و تێڕوانینه ئه‌ده‌بی، فه‌لسه‌فی و مه‌عریفییانه‌ی که له لایه‌ن کۆمه‌ڵێك بیریار له سه‌ده‌ی حه‌ڤده و هه‌ژده‌ی زایینی‌دا له نێوان شۆڕشی ئینگلیزی له ساڵی ١٦٨٨ی زایینی و شۆڕشی فه‌ڕه‌نسی له ساڵی ١٧٨٩ی زایینی ئاڕاسته کراون. به واتایه‌کی دیکه له ڕووی قۆناغی مێژوویی­یه­‌وه بزاڤی ڕۆشنگه‌ری له کۆتاییه‌کانی سه‌ده‌‌ی هه‌ڤده‌ی‌ زایینیه‌وه ده‌ستی پێکردووه و له سه‌ده‌ی هه‌ژده‌­دا به لووتکه‌ی پێشکه‌­وتن و سه‌رکه‌وتنی خۆی گه‌یشتووه. خاڵێکی گرینگ که ده‌بێ ئاماژه‌ی پێ بکه‌ین ئه‌مه‌یه که له ناو کۆمه‌ڵی تێکۆشه‌رانی ڕۆشنگه‌ری ئه‌م سه‌ده‌یه به‌­ره­‌ی بیریارانی نوێخواز، ئه‌دیبان، شاعیران و وێژاوه‌­ران هه‌ڵکه‌وتوون که به گشتی به سه‌ر چوار وڵاتی ئینگلیس، هۆڵه‌ند، فه‌ڕه‌نسه و ئاڵماندا دابه‌­ش ده‌کرێن. گۆڕانکاری له سه‌ده‌ی ڕۆشنگه‌ری له ئاقاره جیاوازه‌کاندا واته زانست، وێژه، فه‌لسه‌فه و ئایین د‌ه‌ستی پێکردووه و ئه‌م بۆچوونه نوێباوانه کاریگه‌ری ڕاسته­‌وخۆی له پێوه‌ندی له گه‌ڵ کۆمه‌ڵگا و سیاسه‌تیشدا داناوه. واته ڕوانینی نوێ بۆ مرۆڤ وه‌ک بوونه‌وه‌رێکی ئازاد، پێناسه و ڕێساگه‌لێکی نوێباوی له ئاقاری سیاسه‌تدا به‌­رهه‌­مهێناوه. له ناوازه‌ترین و شوێن دانه‌­رترین ڕۆشنگه‌رانی ئه‌م بزاڤه ده‌توانین ئاماژه بکه‌ین به سپینۆزا، لاک، نیۆتۆن، مۆنتسکیۆ، وڵتێر، ڕۆسۆ، لێسینگ، دیدرۆ، داڵامبێر و کانت.

 له ڕووی مێژووی فه‌لسه‌فه‌­وه به فه‌رمی‌سه‌ده‌ی هه‌ژده به نوێنه‌رایه‌تی کانت، به دوندی بزاڤی ڕۆشنگه‌ری داده‌نێن. به‌ڵام هه‌ندێک له بیریاران پێیان وایه که بنه­‌ڕه‌­تی ڕۆشنگه‌ریی ده­‌گه‌­ڕێته‌­وه بۆ پێشتر له فه‌لسه‌فه‌ی کانت و بۆ سه‌لماندنی ئه‌م بابه‌­ت و دیارده­‌یه ئاماژه بۆ کتێبێکی سپینۆزا ده‌که‌ن که له سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌یه‌مدا نووسیویه‌تی و تێیایدا زۆر بوێرانه ”کتێبی پیرۆز”ی خستووه‌­ته ژێر پرسیار و به‌رپرچی زۆربه‌ی ناوه‌رۆکی ئه‌و کتێبه‌ی داوه‌ته‌وه. هه‌ر به‌هۆی ئه­‌م هۆکاره‌شه‌­وه­‌یه که سپینۆزا به پێشه‌نگی ڕۆشنگه‌ری ڕادیکاڵی ئه‌ورۆپا ناوزه‌د ده‌که‌ن .(Israel, 2001: 157)  به‌ڵام کاتێک باس له داهاتن و هه­‌ڵایسانی چه‌مکی ڕۆشنگه‌ری ده‌که‌ین به واتای ئه‌وه‌ی که بیریارێک ڕاسته‌وخۆ ده‌قی فه‌لسه‌فی له سه‌ر ئه‌و مژار و بواره بڵاو کردبێته‌وه، ئه­‌و ده‌­م کانت به یه‌که‌مین بیریار دێته ئه‌ژمار. کانت له وڵامی‌پرسیارێک که له ساڵی ١٧٨٤ی زایینی ئاڕاسته کرابوو وتارێکی پێشکه‌ش کرد که تێیایدا به تێر و ته‌سه‌لی باسی واتای ڕۆشنگه‌ری و ماکه‌کانی ئه‌م چه‌مکه‌یه­‌ی کردووه.

کانت سه‌باره‌ت به ئه‌م مژاره ده‌ڵێ ڕۆشنگه‌ری ده‌ربازبوون و خۆهه‌­ڵاواردنی مرۆڤه له پێنه‌گه‌یشتویی و لاوازی که خۆی به سه‌ر خۆیدا سه‌پاندوویه‌تی، پێنه‌گه‌یشتووی واته ئه‌وه‌ی مرۆڤ به بێ ڕینوێنی ئه‌ویدی، نه‌توانێ عه‌قڵ و تێگه‌یشتنی خۆی به‌کار بهێنێت. ئه‌م ژێر ده‌سه‌ڵاتییه له‌و بابه‌ته‌وه خۆ کرده‌یه که هۆیه‌که‌ی نه ‌وه‌ک له که‌م و کووڕی عه‌قڵی مرۆڤ، به‌ڵکوو له لاوازی بڕیاڕدان و بوێری ئه‌و تاکه چاولێکه‌رانه‌دا ونه، که نایانهه‌وێت به بێ ڕینوێنی ئه‌ویدی، له عه‌قڵی خۆیان که‌ڵک وه‌ربگرن. له‌م سۆنگه‌یه‌­وه دروشمی‌ڕۆشنگه‌ری لای کانت ئه‌مه‌یه: “بوێرییت هه‌بێ که له‌ عه‌قڵی خۆت که‌ڵک وه‌ربگریت” (Kant,1996:58). جێگای ئاماژه‌یه که پێشمه‌رجی به‌کارهێنانی عه‌قڵ تێک‌شکاندنی ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌یه که بوێریی و چاونه‌­ترسی و ئازایه‌تی ده‌وێ، چون ترسنۆکی و زات نه­‌کردن ده‌بێته هۆی ئه‌وه‌ی که به‌شێکی زۆر له مرۆڤه‌کان، سه‌ره‌‌ڕای ئه‌وه‌ی که سروشت سه‌رده‌مێکه پێیگه‌یاندوون و تێیگه‌­یاندوون و له ده‌­ست به سه‌­رداگرتنی ئه‌ویدی ده‌ربازی کردوون، دیسان به ویستی خۆیان به درێژایی هه‌موو ته‌مه‌ن وه‌ک کۆیله بمێننه‌وه و خه‌ڵکانی دیکه بتوانن به سانایی خۆیان بکه‌ن به  سه‌­ره و سه­‌رۆک و سه‌رپه‌رشتیان، و ئه‌مه‌ش وه‌کوو ده­‌ره‌­تان و ده‌­رفه­‌تێکی ڕووه و ئاسووده‌یی له لایه‌ن ئه‌­م­ مرۆڤانه‌­وه وه‌رگیراوه. به گشتی ڕۆشنگه‌ری ئاماژه به چه‌شنێک بیرکردنه‌وه ده‌کات که پشتی به ئاوه‌­ز و عه‌قڵانییه‌ته‌وه ده‌به‌ستێت و ڕووناکایی خۆی له عه‌قڵه‌وه وه­‌رده‌گرێت.

گۆڕانکارییه‌کان و ئاڵووگۆڕییه بنچینه‌­ییه‌­کانی سه‌ده‌ی ڕۆشنگه‌ری، وه‌کوو هه‌موو بزاڤه‌کانی دیکه بنه‌ڕه‌ت و سه‌رچاوه‌یان ده­‌گه‌­ڕێته­‌وه بۆ ڕووداوه‌کانی ڕابردوو. مرۆڤی ڕۆژئاوایی له سه‌ده‌ی ناوه‌ڕاستدا به درێژایی سه‌ده‌کان ڕووبه‌ڕووی کۆمه‌ڵێک کێشه و نه‌هامه‌تی و پرسی ئایینی ده‌بێته‌وه که تووشی ژێرده‌سته‌­یی و بێ­ده‌ره‌تانی و کۆیله‌یێتی ده‌کات. سه‌باره‌ت به هۆکاری سه‌رهه‌ڵدانی چاخی ڕۆشنگه‌ری ده‌توانین ئاماژه به چه‌ند خاڵی سه‌ره­‌کی بکه‌ین: دوورکه‌وتنه‌وه‌وه‌ی که‌نیسه و زانایانی ئایینی و مه‌سیحی له ده‌قه بارهێنه‌ره‌کانی مه‌سیحییه‌تی بناغه‌دار، شۆڕشی ئابووری،جه‌نگی خاچ په‌ره‌سته‌کان، گۆڕانی فیکری کۆمه‌ڵایه‌تی، ڕێنسانس، بزووتنه‌وه‌ی چاکسازیی ئایینی، شه‌ڕی سی ساڵه، شۆڕشی کشتوکاڵی و هه‌روه‌ها ئه‌و زه‌بره قورسه‌ی مه‌سیحیان که به مه‌به‌ستی خۆیان له ئازاد کردنی ماڵی پیرۆز نه‌گه‌یشتن و ئه‌مه‌ش گومانی لای خه‌ڵک دروست کرد که بۆچی خودای عیسا پیرۆزی له‌ ­کیسدا.

ناساندن و پۆلاندنی ماکه‌کانی ڕۆشنگه‌ری

بیریاران و ئه‌دیبانی سه ر به بزاڤی ڕۆشنگه‌ری به گشتی له سه‌ر چه‌ند خه‌سڵه‌تی سه‌ره‌کی بۆ ئه‌م قۆناغه کۆک و‌هاوده‌نگن که برییتین له گرینگیدان به: “عه‌قڵ، زانست‌، پێشکه‌وتن، دادپه‌روه‌ری، ئازادی، سکۆلاریسم، مافی مرۆڤ و هتد”.(Hamilton, 1992: 21-22) به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرینگه ئاماژه به‌م خاڵه‌یه که بنه‌ماکانی بزاڤی ڕۆشنگه‌ری خۆیان له سه‌ر ئه­‌ستونده­‌ک و کۆڵه‌که‌ی دژایه‌تی له گه‌ڵ ئایینی سه‌رده‌م ڕووناوه و دامه‌زراندووه. واته یه‌که‌م تایبه‌تمه‌ندی ڕۆشنگه‌ری به‌ره‌نگاری له گه‌ڵ ئایین و بیر و باوه‌ڕه کۆنه‌کانی که‌نیسه و کڵێسایه که له‌م سۆنگه‌یه­‌وه ئه‌م بابه‌ته یه‌که‌مین و جیددی‌ترین ئاسته‌­نگ و به‌ربه‌سته له سه‌ر به‌هاکانی دیکه که په‌یوه‌ندیدارن به دروشمی‌ڕۆشنگه‌ری، واته ئه‌م مژاره هه‌ڕه‌شه‌یه‌­کی مه‌ترسیداره له سه‌ر ئازادی، مافی مرۆڤ، دادپه‌روه‌ری، زانست، عه‌قڵانییه‌ت و هه‌موو ئه‌و به‌هایانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌م چه‌مکانه‌وه‌ هه‌یه. بۆیه یه‌که‌مین و گرینگ‌ترین به‌رنامه‌ی ڕۆشنگه‌ری هه‌ڵاواردن و قرتکردنی فێڵ و جادووه له جیهاندا که سه‌رچاوه‌که‌ی کڵێسایه و له به­‌رامبه‌­ردا جێگرکردنی و سه‌­قامگیرکردنی مه‌عریفه­‌یه له جیاتی خه‌یاڵ.

هه‌روا که له سه‌ره‌تای وتاره‌که‌شدا ئاماژه‌مان پێکرد هۆکاری ناوزه‌د کردنی سپینۆزا وه‌ک باوکی ڕادیکاڵی ڕۆشنگه‌ری ڕێک ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سه‌ر ئه‌م بابه‌ته که ئه‌م بیریاره یه‌که‌م که‌سه که ڕاسته‌وخۆ به نووسینی کتێبه‌که‌ی ترس و پیرۆزبوونی شکاندووه، واته ترس له ده‌سه‌ڵات و پیرۆز بوونی ده‌سه‌ڵاتدارانی کڵێسا که له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌مووکات ئاماده بوون پاشکه‌وته‌کانی به‌هشت به نه‌غدی سه‌ر زه‌وی سه‌ربه‌سه‌ر بگۆڕنه‌وه. هه‌ر به‌و هۆکاره‌­وه کتێبی ”ئیلاهی-سیاسی” ئه‌م بیریاره چووه‌­ته لیستی ڕه‌ش یان یاساغ­کراودا که که‌س مافی خوێندنه‌وه‌ی نه‌بووه، جگه له‌وه‌ی که سزای زۆر قورسیش له لایه‌ن که‌نیسه‌وه به سه‌ر سپینۆزادا سه‌پاوه. ئه‌م ڕووداو و دیارده­‌یه دیسان له بابه‌­ت کانته­‌وه دووپات ده‌بێته‌وه. کانت زیاتر له هه‌ر بابه‌تێک گرینگی داوه به ده‌ربازبوون و خۆهه‌­ڵاواردنی مرۆڤ له پێنه‌گه‌یشتوویی و لاوازی عه‌قڵی خۆی له بواری پرسه ئایینیه‌کان. به نه‌ریینی کانت ناپێگه‌یشتوویی له کار و باری ئایینی له هه‌موو جۆره پێنه‌گه‌یشتوویه‌کی دیکه پڕ چه‌­رمه‌­سه­‌ریتر و پڕخه‌سارتره. ئه‌م مژاره بێ گومان گرینگترین داڵغه‌ی سه‌ره‌کی لاک، نیۆتۆن، مۆنتسکیۆ، وڵتێر، ڕۆسۆ، لێسینگ، دیدرۆ و داڵامبێریش بووه، ئه‌م بیریارانه له کاتێک­دا ئه‌م دروشمه پێکهاته‌ به‌زێنانه‌یان ئاڕاسته کردووه که بێده‌نگی و مل­که‌چی شیاوترین شێوازی ژیان بووه، به‌ڵام ئه‌وان به پێچه‌وانه‌ی خه‌ڵکی­تره‌وه ده‌نگی خۆیان دژی ده‌مارگیری ئایینی و دژی چه‌وساندنه‌وه‌ی خه‌ڵک له لایه‌ن کنیسه و کڵێساوه هه‌ڵبڕیوه و جه‌ختیان له سه‌ر ئازادی و مافی ڕاده‌ربڕین کردووه. به واتایه‌کی دیکه ئه‌م بیریارانه شۆڕشێکی مه‌زنیان دژی تاوانه‌کانی ده‌سه‌ڵاتدارانی ئایینی و بیر و هزره توندڕه‌وه‌کان به‌رپا کردووه.

جێگای ئاماژه پێدانه که سه‌رده‌می‌ڕۆشنگه‌ری به واتای وه‌دیهاتنی ته‌واوی ئازادییه‌کانی مرۆڤ و هه‌روه‌ها مافه مه‌ده‌نییه‌کان نییه، به‌ڵکوو سه‌رده‌می‌چاندنی تۆوی هزر و مه‌عریفه‌یه و بیریارانی ئه‌م سه‌ده­‌یه جه‌ختیان له سه‌ر به کار هێنانی زانست و عه‌قڵ بۆ پشکنین و ده‌­ست به سه­‌رداگرتنی سروشت کردووه و ڕوانینێکی نوێباویان بۆ راڤه‌ی مروڤی سه‌رده‌م ئاڕاسته کردووه. به نه‌ریینی ئه‌وان جیهان بناغه‌یه‌کی عه‌قڵانی هه‌یه که ته‌نیا ئه‌توانین له ڕێگای زانسته عه‌­قڵی و ئه‌زموونییه­‌کانه­‌وه تێیبگه‌ین و له‌م سۆنگه­‌یه‌وه تاک له باری مه‌عریفه و له بواری ناسینی خۆی و جیهانی ده‌ورووبه‌ری یارمه‌تی ده‌دات. بزاڤی ڕۆشنگه‌ری ڕۆڵێکی مه‌زنی بینی له په‌ره‌پێدانی ژیار و ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی له ناو زۆربه‌ی وڵاتانی ئه‌ورۆپادا و بووه هۆی خه‌باتێکی فیکری که چینی مامناوه‌ندی دژ به ده‌ره‌به‌گ و پاشماوه‌کانی و هه‌ر وه‌ها دژ به ده‌سه‌ڵاتدارانی ئایینی پێی هه‌ڵسا. ئاڕاسته‌ کردنی وه‌ها سیسته‌مێک دواتر بووه هۆی ئه‌وه‌ی که بزاڤی نوێگه‌ری له کۆمه‌ڵگای ئوروپی ده‌ستی پێکرد و کۆمه‌ڵگای له قۆناغی کشتوکاڵی وده‌ره‌به‌گایه‌تی سه‌ره‌تاییه‌وه بۆ قۆناغی پیشه­‌سازی گواسته‌وه و هه‌لێکی گرینگی بۆ پێشکه‌وتنی فه‌لسه‌فه، زانست و ئه‌ده‌ب و هونه‌ر خوڵقاند. خاڵی گرینگ ئه‌وه‌یه که له فه‌ڕانسه بزاڤی ڕۆشنگه‌ری بوو به کۆڵه‌که‌ و ئه­‌ستونده­‌کی شۆڕشێکی مه­‌زنی سیاسی که لایه‌­نی نه‌ته‌وایه‌تی به خۆیه‌وه بینی. ئه‌م بیریارانه هه‌وڵیانداوه بۆگه­‌شه­‌ی ڕووناکبیری و نه‌­شه­‌ی عه‌قڵ له پێناوی شۆڕشی داهاتوودا، و به گیانێکی شۆڕشگێڕانه‌وه هه‌ڵسووکه‌وتیان ده‌کرد و ڕه‌خنه‌ وگازنده­‌یان له هه‌موو بیر و باوه‌ر و ڕاو بۆچوون و داب و یاسایه‌کی کۆن و دواکه‌­وتووانه ده‌گرت و هه‌موو بیچم و ئیسم و ڕه‌­سمێکیان خسته به‌ر تیغی تیژی گومان و نه‌­شته­‌ری تێڕامان.

پێشه‌نگانی بزاڤی ڕۆشنگه‌ری له شیعری کلاسیکی کوردی

له سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌­وه ئاڵووگۆڕی له ناوه‌رۆکی شیعری کلاسیکی کوردیی هه‌ندێک له شاعیرانی ئه‌م سه‌ده‌­یه، به هۆی گۆڕان وگوورانی باروودۆخی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی جیاواز له به‌­راورد له گه‌­ڵ شیعری شاعیرانی ڕه‌وتی پێشوو، ده‌رده‌که‌وێت. به واتایه‌کی دیکه ئه‌م شاعیرانه له ناو گه‌­رمه ژانی نوێ بوونه‌­وه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تی ژیاون و هه‌ر وه‌ها ویستوویانه تازه‌گه‌رییه‌ک له بابه‌­ت که‌لتوور، سیاسه‌ت و گرینگتر له مانه له بابه‌­ت بار و بواری ئایینی وڵاتانیان وه­‌ڕێبخه‌­ن و به‌ر پا بکه‌ن و بۆ یه‌که‌مین جار له پانتایی مێژووی نه‌ته‌وه‌یی هه‌نگاویان هه‌ڵنا به‌ره‌و هه‌­ڵایساندن و داگیرساندنی مه‌­شخه‌­ڵی ڕۆشنگه‌ری له کۆمه‌ڵگای کوردی. شیعری ئه‌م شاعیرانه له چه‌مک و هێما و که‌­ش و هه‌­وای ئایینی و عیرفانی و تا ڕاده‌یه‌کیش له شێوه و شێوازی دڵداری و عاشقانه‌ دوور ده‌که‌وێته‌وه و به شێوازێکی نوێباو به به‌­رهه­‌مهێنانی پرۆژه‌یه‌کی مه‌عریفی له شیعردا دێته ئاڕاوه. ئه‌م شاعیرانه که ته‌نانه‌ت زۆربه‌یان له نێو حوجره‌ و ته‌کیه و مزگه‌وت و خانه­‌قا و له ئاستێکی به‌رزدا به شێوازی سوننه‌تی په‌رورده کرابوون، ڕوویان نایه به­‌رهه‌­مهێنانی بزاڤێکی ڕۆشنگه‌ری که تیێایدا تازه‌گه‌رییان له شیعری کلاسیکی کوردیدا پێکهێنا.

تا ڕاده‌یه‌کی زۆر شیعری شاعیرانی پێش ئه‌م سه‌ده‌یه و ته‌نانه‌ت هه‌ندێک شاعیری سه‌رده‌می‌خۆیان هه‌ر به بیر و هزری ئایینی و عرفانی و به‌های نیشتمانی‌دا گرێدراون یان هه‌ندێک له‌و شاعیرانه ته‌نیا له سه‌ر به‌ها نه‌ته‌وه‌ییه‌کان پێداگریان کردووه. به‌ڵام شاعیرانی بزاڤی ڕۆشنگه‌ری بۆ یه‌که‌م جار و بوێرانه خه‌باتی چاندی و هزری له دژی شێخ، مه‌لای دواکه‌­وتوو، ده‌ره‌به‌گ و ئاغای سه‌رده‌م ده‌که‌ن و دژی خۆرافه و جه‌هل  و نه زانی  به­یداغ و ئاڵای شه­‌کاوه­‌ی ڕۆشنگه‌ریان هه‌ڵداوه. هه‌ر وه‌ها له‌م سۆنگه‌یه­‌وه له هه‌موو ماکه‌کانی بزاڤی ڕۆشنگه­‌ری به‌­ر‌­گری ده‌که‌ن، تا ڕاده‌یه‌ک که ده‌توانین ئه‌م شاعیرانه سه‌ر به قوتابخانه‌ی مرۆڤ مه‌زنێتی بژمێرین و ناوزه‌دیان بکه‌ین له‌و سۆنگه‌یه­‌وه که به نه‌ریینێکی نوێباو سه‌یری مرۆڤی سه‌رده‌م ده‌که‌ن و ئازادی به گرینگترین به‌ها ده‌زانن. شاعیرگه‌لێک که لێره ده‌بی وه‌ک لایه‌نگرانی و ئاڵاهه­‌ڵگران و پێشه­‌نگانی ئه‌م بزاڤه ناویان ببه‌ین بریتیین له: حاجی قادری کویی، پیره‌مێرد، زێو‌ه‌ر و قانع. ئه‌م شاعیرانه له شیعری کلاسیکی کوردی‌دا خاوه‌ن شێواز و ڕاوێژی تایبه‌تی خۆیانن که سه‌رباری لایه‌نی ئه‌ده‌بی و جوانی ناسانه­‌ی به­‌رهه‌­م و ئاسه­‌واره­‌کانیان، هه‌روه‌ها هه‌­ست و هه‌ڵوێستی سیاسی و نه‌­ته­‌وایه‌تیان، هه‌ڵگری ئاڵای شه­‌کاوه­‌ی بزاڤی ڕۆشنگه‌ریشن.

پێش ئه‌وه‌ی ماکه‌کانی ڕۆشنگه‌ری له شیعری ئه‌م شاعیرانه تاوتوێ بکه‌ین پێویسته باس له‌و به‌ستێنه‌ی بکه‌ین که کاریگه‌ری و شوێن دانه­‌ری له سه‌ر شێعری ئه‌وان هه‌بووه. به دڵنیایی یه‌که‌م کاریگه‌ری له سه‌ر هزری ئه‌م شاعیرانه ده‌گه‌ڕیته‌وه بۆ شوێن هه‌­ڵگرتن له باروودۆخی سیاسی و گوتاری زاڵ به سه‌­ر که‌­‌‌‌شو هه‌وای ڕامیاری هه‌موو ئه‌و میرنشین و ڕاپه‌ڕینانه‌ی که له سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م تا سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م، هه‌ست و هه­ڵەوێستی ئازادی­خوازی و نیشتمان‌په‌روه‌ریان له مرۆڤی کورددا به ئاستێکی به‌رز گه‌یاندبوو که بریتیین له: میرنشینی سۆران (١٧٨٤)، میرنشینی بابان (١٨٥١)، میرنشینی به‌درخان (١٨٤٧)، هه‌ر وه‌ها ڕاپه‌ڕینه‌کانی یه‌زدان شێر (١٨٥٣)، ڕاپه‌ڕینه‌کانی شێخ عه‌بدوسه­‌لام بارزانی (١٩٠٧)، ڕاپه‌ڕینه‌کانی سمایل ئاغا سمکۆی شکاک (١٩١٣)، ڕاپه‌ڕینه‌کانی شێخ مه‌حموود (١٩١٨) و ڕاپه‌ڕینه‌کانی شێخ سه‌عید پیران (١٩٢٥). سه‌­رجه‌­م ئه‌م ڕاپه‌ڕینه نه‌ته‌وه‌یییانه زه‌مینه‌ و بواریان خۆش کرد بۆ ئه‌وه‌ی کاکڵ و ناوئاخن و ناوه‌ڕۆکی شێعریی له شێعری شاعیرانی ئه‌م سه‌ده‌­یه به شێو‌ه‌یه‌کی نوێباو و جیاواز ده‌رکه‌وێت. جگه له مه‌ش، له سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا ژماره‌یه‌ک له‌م شاعیرانه ڕوویان کربووه وڵاتانی ڕۆژئاوا به تایبه‌ت ئه‌سته‌مبۆڵ. و له‌م سه‌رده‌مه‌دا ئه‌سته‌مبۆڵ مه‌ڵبه‌ند و ماڵباتی ڕۆشنگه‌ری بوو و ئاڵووگۆڕێکی گشتگیری بیر و بیریاری  پێکهاتبوو و چالاکیی چاندی و هزری به­‌رفراوانی تێدا ئه‌نجام ده‌درا. هۆشیاری و هه‌ژان و ڕاژانی شاعیرانی کورد به هۆی ئاشنایی له گه‌ڵ بیریارانی ڕۆژئاوایی و دیتنی ئه‌و پێشکه‌وتنه‌ی ڕۆژئاوا بووه‌­ته­ هۆی ڕه‌خنه‌ و گازنده و ته‌­نانه‌­ت ته‌­وسی قورس له نه‌ته‌وه‌که‌ی خۆیان که گوایه له به‌ستێنی دواکه‌وتووییدا له ئاست ڕاده­‌ی عه‌­قڵییه‌­تی گونده‌کانیان دا ماونه‌ته‌وه و ئاگاداری ئه‌وه نیین که گه‌لانی جیهان له ڕێگای دوو  بنه‌­ما و بناغه‌ی ئه‌زموونگه‌ری و عه‌قڵ­ته­‌وه­‌ری به چ پێشکه‌وتنێک گه‌یشتوون.

جێگای ئاماژه‌یه که پرؤژه‌ی ئه‌م شاعیرانه‌ش وه‌ک شاعیرانی پێش خۆیان خاوه‌نی ماکه و بنچینه‌ی نیشتمان په­‌روه‌­رانه و ئازادی‌خوازانه‌­ی نه‌ته‌وایه‌تی بووه پاشان ڕایپێچاون به‌ره‌و چه‌مکه ڕۆشنگه‌رییه­‌کان واته دژایه‌تی له گه‌ڵ مه‌لا و شێخ و ئاغا و دواتر ڕۆشنگه‌ری ئایینی، دادپه‌روه‌ری، گرینگیدان به ڕۆڵی زانست و مه‌­عریفه بۆ پێشخستنی نه‌ته‌وه‌که‌یان، وه­‌به­‌ر وخستنی مافی ژنان و گرینگیدان به خوێندن و زانایی و هێژایی و ژیرایه­‌تی مرۆڤی کورده. شاعیرانی ناوبراو له کڵاوڕۆژنه و ڕۆچنه‌­ی شێعره‌کانیانه‌وه له زوڵمی‌ناوخۆی ده‌سه‌ڵاتی کورد واته ئاغا و مه‌لای دواکه‌­وتوو و میری کورد به‌رامبه‌ر به‌و خه‌ڵکی چه‌وساوه‌ و کڕووساوه­‌ی کوردستان دواون و ڕه‌خنه‌ی جیددیان خستوونه‌­ته سه‌ر. ئه‌م بنه‌مایه یه‌کێکه له ڕێساکان و پڕه‌نسیپه سه‌ره‌کییه‌کانی بزاڤی ڕۆشنگه‌ری. له‌م باره‌وه ده‌توانین به لێشاو نموونه‌ی ئه‌و به‌رپرچ دانه‌وه بهێنینه‌وه که هه‌رگیز له شێعری به­‌ره­‌ی پێشووی ئه‌ماندا باسی له سه‌ر نه‌کراوه. ئه‌م شاعیرانه که له لایه‌که‌وه ده‌توانین به هزروان و بیریاریش پێناسه‌یان بکه‌ین، چون به بیر­کردنه‌وه و تێگه‌یشتوویی و پێگه­‌یشتوویی عه‌قڵی خۆیان به‌م ئاکامه گه‌یشتوون، بۆ خۆڵقاندنی تاکی سه‌ربه‌خۆ تێکۆشاون و به دژایه‌تی کردن له هه‌مبه‌ر هه‌ڵفریواندن و هه‌­ڵفریوێنه‌­راندا نه‌فره‌تیان له ئه‌و باوه‌ڕه باوه ئاماڵ-پیرۆزانه کردووه که هۆکاری چه‌وساندنه‌وه‌ و کڕووساندنه‌­وه­‌ی جمبووره­‌ی‌ جه‌­ماوه­‌ری کوردستان بووه.

تایبه‌­تمه­‌ندییه­‌کی گرینگی دیکه­‌ی شاعیرانی ئه‌م سه‌رده‌مه ئه‌وه‌یه که له زۆربه‌ی شیعره‌کانیاندا داوای کۆتایی هێنان و وازلێهێنان له سیسته‌می‌کۆنی خوێندن له کوردستان ده‌که‌ن، به جۆرێک که مه‌عریفه له پاوانی فێرگه ئایینیه‌کان  بێته ده‌ر و چاره‌ سه‌رێک بۆ واقع بدۆزرێته‌وه. هه‌ر بۆیه‌ش سیسته‌می‌ژیار و ژیانی ئۆرۆپا و مۆدێلێکی شارستانیه‌تی جیهانی ڕۆژئاوا به نموونه ده‌هێننه‌وه بۆ ئه‌وه‌ی گه‌ڵی کوردیش چاویان لێ بکات و سوودیان لێ وه‌ربگرێت. سیسته‌می‌خوێندن له زه‌مانی ئه‌م شاعیرانه‌دا خوێندن له حوجره و مزگه‌وت بووه. ئه‌م شاعیرانه کاتێ خوێندنی مه‌لایه‌تی ته‌واو ده‌که‌ن چاویان ده‌کرێته‌وه که ئه‌م سیسته‌مه کۆنه هیچ مه‌عریفه‌یه‌کی نوێباوی ئه‌­وتۆ به کۆمه‌ڵگای کوردی نابه‌خشیت و ئاسته­‌نگ و له‌­مپه‌­ر و به‌ربه‌ستێکیشه له به‌رده‌م پێشکه‌وتنی سیسته‌می‌په‌روه‌رده‌ی کورد.

شیعره‌کانی ئه‌م شاعیرانه هه‌تا هه‌نووکه‌ش داڵغه و که‌ڵکه‌ڵه‌ی زه‌­ین و بیری مرۆڤی سه‌رده‌من و خاوه‌ن قووڵایی و ناوه‌رۆکێکی فه‌لسه‌فین. به‌شێکی ئه‌م ڕوانینه ئه‌زموونی ده‌روونی، کۆمه‌ڵایه‌تی و هزری ئه‌م شاعیرانه‌یه بۆ واتاگه‌لی مرۆڤ، جیهان و ژیان. ئه‌مه‌ش سازکردنی سوژه‌یه‌کی نوێی کوردییه که به پشت به‌­ستن به گه‌ڕان و خۆێندنه‌وه و گومانی ئه‌م شاعیرانه له سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی شێخ-مه‌لا و میر-ئاغا دامه‌زراوه. هه‌ر بۆیه‌ش ده‌توانین  تێکۆشانی به‌­رهه‌­مهێنه­‌رانه­‌ی ئه‌م شاعیرانه به پێکهاته‌یه‌کی نوێ له گوتاری فیکری و مه‌عریفیی  ئه‌ده‌بی کلاسیکی کوردی بێنینه ئه‌ژمار. له­‌م سۆنگه‌­یه‌­وه ئه‌م شاعیرانه جگه له به‌رجه‌سته کردنی خولیا و داخوازی و خواسته نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌ییه‌کان پێداگریان له ئارمانخوازی، ئازادی‌خوازی، گۆرینی سیسته‌می‌په‌روه‌رده، گۆرینی مرۆڤی هه‌بوو و به‌­رهه‌­مهێنانی مرۆڤی نوێ کردووه.

یه‌که‌م شاعیرێک که ده‌بێ به ده‌ستپێشخه‌­ر و پێشه‌­نگی ئه‌م بزاڤه ناوزه‌دی بکه‌ین حاجی قادری کوییه، حاجی به هۆی چون بۆ ئێسته‌­مبۆل و خۆێندنه‌وه‌ی به‌­راوردکارانه­‌ی هزری ڕۆژئاوا به‌و ئاکامه گه‌یشتووه که یه‌کێک له به‌ربه‌سته‌کانی دواکه‌وتوویی سوژه‌ی کوردی هه‌بوونی سیسته‌می‌په‌روه‌­رده‌ی هه‌ڵه‌یه که له بیرێکی کۆنباوی ئایینی ده‌دوێ و هه‌ر وه‌ها له زۆربه‌ی شێعره‌کانی قه‌ید و ته‌زبیب و شه‌رح و حاشیه‌ی به سه‌ددی مه‌عاریفی کوردان داناوه. هه‌روا که پێشتر ئاماژه‌مان پێدا شاعیرانێک وه‌کوو پیره‌مێرد و زێوه‌ریش له‌م باره‌وه بۆچوون و لێدوانیان بووه و له زۆربه‌ی شیعره‌کانیان خاونی ماکه‌گه‌ڵی به نرخی ڕۆشنگه‌رین. به‌ڵام ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت دوند و لووتکه‌یه‌ک بۆ ئه‌م بزاڤه ده‌ست نیشان که‌ین ئه‌و که‌سه بێ گومان ده‌بێ قانع بێت. قانع له ده‌گمه‌ن شاعیرانێکه که بۆ یه‌که‌م جار به‌رنگاری سێ کۆچکه‌ی ”زه‌ڕ و زۆر و ته‌زویر” بووته‌وه‌ و گرینگترین به‌ربه‌­ستی چه‌وساندنه‌وه وکڕووساندنه‌­وه و دواکه‌وتوویی سوژه‌ی کوردیی خان و مه‌لا و ده‌سه‌ڵاتداری سه‌رده‌م ده‌زانێ. قانعی شاعیر به هه‌موو جۆره‌کانی ده‌سه‌ڵات و ئامیرییه‌ت ڕه‌شبین و به گۆمانه. جگه له ده‌سه‌ڵاتی سوژه‌ی کوردیی به سه‌ر خۆیدا. ئه‌و دژی هه‌ر چه‌شنه کۆنه‌په‌رستی، کۆیله‌یێتی و چه‌وساندنه‌وه‌یه‌که هۆکاره سه‌ره‌کیه‌یه‌­که‌­ی له باوره کۆنباوه ئایینیه‌کان و له دیارده­‌ی داگیرکه‌ریی خاک و زه‌­وی چینی ره‌عیه‌ت له لایه‌ن ده‌ره‌به‌گه‌کانه‌وه‌ ئاو ده‌­خواته‌­وه. جگه له مه‌ش شێعره‌کانی قانع خاوه‌ن توخمی‌“له‌­قاوده‌­ر و ڕیسواکه­‌ر”ی جیاوازی چیینایه‌تین و ئه‌مه‌‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ئاشنایی و خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م شاعیره له سه‌ر بنه­‌ماکانی بیری سوسیالیزم؛ قانع‌هانی گه‌نجانی کورد ده‌دات بچن ده‌روازه‌کانی بیرکردنه‌وه‌ی خۆیان به سه‌ر جیهانی پێشکه‌توو و واڵای ئه‌ورووپادا ئاوه‌ڵا بکه‌ن و بێن سوود له ئه‌زموون و زانست و هونه‌ری گه‌لانی پێگه­‌یشتوو و پێشکه‌وتوو وه‌ربگرن.

به گشتی بنچێنه‌کانی بزاڤی ڕۆشنگه‌ری له شیعری کلاسیکی کوردی له سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م ده‌توانیین له چه‌ند خاڵی سه‌ره‌کی پۆلێن بکه‌ین: تێکشکاندنی ده­‌سه‌ڵات و دیکتاتۆری ئاغا و خان و میر و ده‌ره‌­به‌گ که به درێژایی مێژوو کاریان چه‌وساندنه‌وه‌ی خه‌ڵکی کوردستان بوو، خستنه ژێر پرسیاری سیسته‌می‌کۆنی په‌رورده و له سونگه‌یه‌شه‌وه ڕه‌خنه‌ی توند له مه‌لا و شێخی سه‌رده‌م، گرینگیدان به فێربوونی زانستی نوێ، گرینگیدان به عه‌قڵی مرۆڤ له لایه‌ک و به‌رز نرخاندنی زانسته ئه‌زمونگه‌ره‌کان له لایه‌که‌ی دیکه‌وه، پێداگری له سه‌ر ئازدیخوازی و دادپه‌روه‌روه‌ری و هه‌موو مافه‌کانی مرۆڤ، خه‌بات بۆ ئازادی تاک و یه‌کسانی ژن و پیاو له به‌رامبه‌ر عه‌قڵی چه‌قبه‌ستوو بۆ هزرته‌وری ڕۆحی پێشکه‌وتن. هه‌ر له‌م سۆنگه‌یه­‌وه له شیعری ئه‌م شاعیرانه‌­دا هه‌وڵ دراوه سوژه‌ی کوردیی سه‌ر له نوێ به‌ ماکه‌کانی ناوبراو دروست بکردرێ و بێته به رهه­‌م. ئه‌م شاعیرانه شۆڕشێکی مه­‌زن و شکۆداری چاندی و فیکری و مه‌عریفییان له پانتایی شێعری کوردیدا به‌رپا کردووه و گرینگییان به زانست و تیوریی پێشکه‌وتنخوازانه به هه‌وێنی سه‌رکه‌و‌تن و پێشکه­‌وتن و پێگه­‌یشتن داوه.     

سه‌رچاوه‌کان:

  1. Israel, Jonathan (2001), Radical Enlightenment Philosophy and the Making of Modernity, 1650-1750, Oxford: Oxford University press
  2. Hamilton, Pete (1992), “The Enlightenment and the birth of social science” On Formation of Modernity, Edited by Stuart Hall and Bram Gieben. Cambridge: Polity press
  3. Kant, Immanuel (1996), “An Answer to the Question: What is Enlightenment?” in What Is Enlightenment? Eighteenth – Century Answers and Twentieth-Century Question Translated by James Schmidt, California: University of California Press.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

ده + پنج =

قالب وردپرس پوسته وردپرس ..