دوشنبه , ۲ مهر ۱۳۹۷
خانه / بابه تی کوردی / تیئاتراڵیته‌ یان تیئاتریکاڵیته؟ (سه‌ره‌تایه‌ک بۆ ناشوێنی شانۆی کوردی)/د. مه‌سعوود بینه‌نده

تیئاتراڵیته‌ یان تیئاتریکاڵیته؟ (سه‌ره‌تایه‌ک بۆ ناشوێنی شانۆی کوردی)/د. مه‌سعوود بینه‌نده

  

فه‌رهه‌نگی شانۆیی له نه‌ریتی کورده‌واریدا مێژوویه‌کی دوور و درێژی هه‌یه؛ کاتێ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی له رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و ململانێ‌کردن له هه‌مبه‌ر هێزه‌کانی سرووشتدا، یارمه‌تیی له ده‌ورنواندن و ئه‌کته‌رگه‌ردانی وه‌رگرتووه و به‌ به‌شداریکردنێکی هونه‌ریی و ئایینی له‌هاوبه‌ندی و ئاژاوه‌ی جیهانی ده‌ورووبه‌ر، هه‌وڵی خۆته‌ریب‌خستن و‌هاوکات کونتڕۆڵکردنی «خودا-هێز»ه‌کانی سرووشتی خستۆته گه‌ڕ. کۆسه‌گه‌ردانی، میرمیرێن و بووکه‌بارانه و ده‌یان ره‌سم و ئایینی دیکه هه‌وڵی «جادوویی-رێسایی» کۆمه‌ڵگایه‌ک دیاری ده‌که‌ن که له‌گه‌ڵ «خودا-میر»ه‌کانی جیهاندا ده‌که‌ونه گه‌مه و گفت‌وگۆ تاکوو ره‌وتی هه‌ڵسووڕانی زه‌مه‌نی ئوستووره‌یی سه‌رله‌نوێ مسۆگه‌ر بکه‌نه‌وه و رق و تووڕه‌یی ئه‌وان به‌رامبه‌ر به ژیانی «مرۆڤی مه‌رگ‌ئاژۆ» بسڕنه‌وه. هێما و ئاماژه‌کانی شانۆی کۆمه‌ڵایه‌تی کوردان،‌هاوکات که ململانێی دوو شێوه‌ژیانی شوانکاره‌یی و وه‌رزێڕی ده‌خه‌نه روو؛ ئاخێزگه‌ی پاگانیی ئه‌م «گه‌مه-‌ئایین»انه ئاشکرا ده‌که‌ن. له‌ ره‌سم‌ورێسای پاگانیدا‌هاوشوناسی له‌گه‌ڵ سرووشت و به‌شداریکردن له بووژانه‌وه و زینوونه‌وه‌یدا ئه‌رکێکی به‌کۆمه‌ڵی ئایینییه و له قۆناغه‌کانی گۆڕانی وه‌رز و ساڵدا به‌ڕێوه چووه. له بۆچوونی نه‌ریتیی کورداندا سرووشت گیانله‌به‌رێکی هه‌رمانه که له بازنه‌ی زه‌مه‌نێکی ئووستووره‌ییدا و به‌پێی گۆڕانی ساڵ‌ومانگ  له مردن و زیندووبوونه‌وه‌یه‌کی به‌رده‌وامدایه و ئه‌م ره‌وته‌ش هیچکات له ئه‌نجامێکی مه‌به‌ستمه‌ندانه‌دا کۆتایی پێ نایه‌ت. به‌م پێیه زۆربه‌ی «شانۆ-ئایین»ه‌کانی کوردستان ئاخێزگه‌یه‌کی «دیۆنیزۆس»ییان هه‌یه واته ره‌وایه‌تی ره‌وتی «مردن-زیندووبوونه‌وه» ده‌گێڕنه‌وه و به‌شداری و نواندنه‌وه‌یه‌کی پێرفۆرماتیو له قوربانی‌کردن و ژینۆنه‌وه‌ی سرووشت و ژینگه‌ی ‌مرۆڤه‌کان به‌دی دێنن. دیۆنیزۆسیزمی‌وزه‌ی ژیان له ئاپۆلۆنیزمی‌وێنه و نواندندا شانۆیه‌کی هه‌موانه‌کی به‌رهه‌م دێنن که دیهاوێژیی ویست و په‌رۆشییه‌کانی مرۆڤی کورد ده‌نه‌خشێنێ و به‌ دیاریکردنی پێوه‌ندی خود-ئه‌ویدی هوشیارییه‌ک له‌مه‌ڕ پێگه و جێگه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی ده‌هێنێته ئاراوه.

له ره‌وتی گۆڕانکاریی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریدا، فۆرمی‌شانۆ-ئایینه‌کان له کوردستان به درێژایی مێژوو تووشی گه‌شه و گۆڕان‌هاتوون و له‌م پێواژۆیه‌دا پێگه و کارکردی «پراکتیسی دیتن»، «سووژه‌ی دیتن» و «پێرفۆرمه‌نسی شانۆیی» واتای جیاوازیان به‌خۆوه گرتووه. له قۆناغی یه‌که‌مدا سووژه‌ی دیتن له سێبه‌ری سووژه‌یه‌کی ته‌واوکۆی «هه‌مووشوێن‌بین»دا ئیمکانی ده‌رکه‌وتنی بۆ نه‌بووه و هه‌موو شتێ له نیگایه‌کی هۆرۆسی و خودایی(all-seeing-eye of god)ه‌وه بیندراوه؛ لێره‌دا بۆ نموونه کاتێ شانۆ-ئایینی کۆسه‌گه‌ردانی به‌ڕێوه ده‌چێ، بینه‌ران و به‌شداربووانی ئه‌و شانۆیه خاوه‌نی شوناسێکی سه‌ربه‌خۆ له بابه‌تی دیتن نین به‌ڵکوو هه‌موو توخمه‌ فه‌رهه‌نگییه‌کانی ئه‌و گه‌مه به‌کۆمه‌ڵه به‌شێکی دانه‌بڕاوه‌ن له ره‌وتی‌هاتووچووی زه‌مه‌ن و گۆڕانکارییه‌کانی سرووشت و هه‌روه‌ها به‌شێکن له خودی پێرفۆرمه‌نسی کۆمه‌ڵایه‌تیی شانۆ؛ هه‌ر بۆیه نیگای بینه‌ران به‌شێکه له نیگایه‌کی مه‌زنتر که سه‌رله‌به‌ری ئه‌و گه‌مه‌یه له‌ژێر نیگای گشت‌بینانه‌ی ئه‌ودا به‌ڕێوه‌ ده‌چێ و هه‌ر ئه‌کتێک له‌پێشدا له‌هاوئاهه‌نگی له‌گه‌ڵ رێسای ئه‌و نیگا سه‌رانسه‌ربینه‌دا تۆمار کراوه. له‌سه‌رده‌می‌مودێڕندا کاتێ شێوازی شانۆی سه‌حنه‌یی له کوردستان باو ده‌بێت، نیگای سه‌ربه‌خۆی بینه‌رانه دێته ئاراوه که روو له سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ ده‌کات و هه‌ست و هزری خۆی له پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئۆبژه‌ی نومایشدا پێکده‌هێنێت. ئه‌م قۆناغه که ده‌کرێ به قۆناغی نواندنه‌وه(representation) ناودێر بکرێت بابه‌تی دیتن و ره‌وتی ناوندنه‌وه له‌هاوگریی نیگای به‌رده‌نگ و گه‌مه‌ی شانۆییدا به مومکین داده‌نێت. ئه‌وه‌ی وه‌کوو ئه‌زموونی مێژوویی شانۆ له کوردستان ئاماژه‌ی پێ ده‌درێ ئه‌زموونی قۆناغی نواندنه‌وه‌یه که ته‌مه‌نێکی سه‌د ساڵه‌ی بۆ دابین کراوه. ئه‌گه‌رچی ته‌نێ به‌کارهێنانی فۆرمی‌شانۆی رۆژائاویی له کوردستان، ئاوه‌ڵناوی کوردیی بۆ ئه‌و شانۆیه ده‌سته‌به‌ر ناکات، به‌ڵام گریمانه‌ی ئێمه ئه‌وه‌یه که شانۆ له درێژایی ئه‌م چه‌ن ساڵه‌‌ی نومایشکردنیدا له کانتێکستی فه‌رهه‌نگی کوردی و به‌پێی ئه‌زموونی ژینکردووی نووسه‌ران، ده‌رهێنه‌ران، ئه‌کته‌ره‌کان و ته‌نانه‌ت بینه‌رانی به‌ئه‌م ژانره هونه‌رییه ڕێوه چووه و ده‌کرێ راڤه و خوێندنه‌وه‌ی تایبه‌تی به‌شداربوانی ره‌وتی شانۆ له خۆ بگرێت. له قۆناغی نواندنه‌وه‌دا سووژه له فره‌چه‌شنیی جیهانی ده‌ورووبه‌ر دوور ده‌بێته‌وه و فۆکۆس و خاڵبه‌ندیی خۆی له‌سه‌ر جیهانێکی‌هاوبه‌شی به‌ئوبژه‌کراو خڕ ده‌کاته‌وه. له‌م قۆناغه‌دا که به پله‌ی تێگه‌یشتنی دیده‌وه‌رانه(optical perception)ش ناوی لێ ده‌برێ، هه‌بوونایه‌تیی ئوبژه‌ی بینین له‌ شێوازێکدا که بۆ سووژه ده‌رده‌که‌وێ دابین ده‌کرێت. سووچی نیگای سووژه ده‌بێته چه‌قی جیهان و هه‌موو ئۆبژه‌یه‌ک له پرێسپێکتیوی نیگای ئه‌ودا واتا به‌خۆوه ده‌گرێت. به‌م پێیه تێگه‌یشتن و هه‌ست و سۆزی سووژه ئه‌و واقیعه‌یه که ده‌بێ له‌سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ وه‌ڵام بگرێته‌وه و به جوانترین و پڕاوپڕترین شێواز بنوێنرێته‌وه. پێوه‌ندیی «سووژه‌-ئۆبژه»‌یی له‌م بڕگه‌یه‌دا ته‌نێ به‌واتای رێبازێکی ریالیستی یان پێرفۆرمه‌نسێکی ناتورالیستی نییه به‌ڵکوو ئاماژه‌ده‌ری ئه‌و راستییه‌یه که ئه‌م پێوه‌ندییه سه‌ره‌کییه سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که «بابه‌تی دیتن» و به‌ئه‌نجام‌گه‌یشتنی به ئه‌رێنی و بێ‌ئه‌ملاولا ده‌زانێت خودی ئه‌م ئاکسیۆمه به بنه‌مایه‌ک داده‌نێ که گشتێتیی ره‌وایه‌تی شانۆیی له‌سه‌ر بار ده‌کرێت. له قۆناغی نواندنه‌وه‌دا فۆرمی‌ئیستاندارد و ته‌واوکۆ بۆ فیگوره‌کانی «بینه‌ر»، «ئه‌کته‌ر» و «ده‌رهه‌ێنه‌ری»ی له ئارادایه و هه‌روه‌ها رێڕه‌و و ته‌کنیکی دیاریکراوی شانۆگه‌ردانی بابه‌تێکی ئاماده و حازره؛ واته شێوازبه‌ندییه‌کی نوانده‌ویی و تیئاتریکاڵ له ئارادایه که هه‌موو هه‌وڵه پێرفۆرماتیوه‌کان هه‌ڵده‌سه‌نگێنێ و به‌پێی نیزیکی یان مه‌ودا له‌و شێوازبه‌ندییه، پێناسه‌ی شانۆیی‌بوونیان پێ ده‌به‌خشێ. ئاوڕدانه‌وه‌یه‌کی سه‌ره‌تایی له سه‌د ساڵ مێژووی شانۆی دیده‌وه‌رانه و نواندنه‌وه‌یی له کوردستان وێنه‌ی شکستێکی مه‌زنمان  پیشان ده‌دات که له‌پێش چاوی هه‌موومان وێنه‌یه‌کی شاردراوه و سه‌رکوتکراوه. ئه‌گه‌رچی له ره‌وتی گه‌شه و په‌لوپۆکردنی هونه‌ردا، شکست و قه‌یران هه‌میشه پاشهات و ده‌سکه‌وته‌ی به‌پێزی هه‌بووه به‌ڵام شکستی ره‌وتی شانۆی کوردی ته‌نیا هه‌ڵهاتنێکی نابه‌جێ و نه‌گونجاوی به‌دواوه بووه له شانۆ‌ی سه‌حنه‌ییه‌وه بۆ شانۆی خیابانی. کاتێ شانۆی سه‌حنه‌یی ناتوانێ له‌سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ ره‌وایه‌تی خۆی بگێڕێته‌وه و به‌رده‌نگی خۆی کۆساز بدات به پاساوی خه‌ڵکی کردنه‌وه‌ی هونه‌ر و سڕینه‌وه‌ی سنووره‌کانی نێوان شانۆی ئیلیت‌خوازانه‌ی سه‌حنه‌یی و شانۆی هه‌موانه‌کیی سه‌ر شه‌قام، خۆی له به‌رپرسایه‌تی قۆناغێکی گرینگ له ره‌وتی شانۆی کوردی ده‌بوێرێ و به‌م چه‌شنه سه‌ربه‌ندی پرسیاره‌ وه‌ڵام نه‌دراوه‌که ده‌سڕێته‌وه. ئه‌گه‌ر له رۆژئاوا هونه‌ری شانۆ به‌پێی دینامیزمێکی مێژوویی و کۆمه‌ڵایه‌تی تایبه‌ت له میزانسێنی سه‌حنه‌ییه‌وه بۆ پیرفۆرمه‌نسی زیندووی کۆڵان و شه‌قام پێ هه‌ڵده‌نێ له ئاکامی‌گه‌شه و په‌ره‌ئه‌ستاندنی توانسته‌کانی شانۆ به گشتی و شانۆی سه‌حنه‌یی به‌تایبه‌تییه. هه‌روه‌ها ئه‌و په‌لهاوێشتنه بۆ به‌ستێنی ژیانی هه‌رڕۆژه و به‌رده‌نگی ئاسایی له ئاماده‌بوونی مه‌یدانی شار(agora) و خه‌ڵک به واتای «دیمۆس»دایه؛ له حاڵێکدا له کوردستاندا جه‌ماوه‌ری په‌رته‌وازه و پرژوبڵاوی سه‌رشه‌قام نه له ئاکامی‌فه‌راغه‌ت و به‌تاڵ‌پێیدا له ده‌وری پێرفۆرمه‌نسێکی خیابانیدا کۆده‌بنه‌وه و نه ئاراسته‌ی نیگایان ئاراسته‌ی سووژه‌ی دیتنه؛ خه‌ڵکی سه‌ره‌کیی سه‌رشه‌قام له کوردستان، به‌و پێیه که ده‌سته‌مۆی کێشه بنه‌ڕه‌تییه‌کانی ژیانن و ته‌نانه‌ت هیچکات وه‌کوو چینێکی ئابووری سه‌ربه‌خۆ مه‌جالی ده‌رکه‌وتنیان پێ نه‌دراوه، تا راده‌یه‌کی زۆر ئیمکانی ئه‌زموونی مۆدێڕنیتیی شاریی و فۆرمی‌هونه‌ریی‌هاوبه‌سته‌ی ئه‌و که‌شه بگۆڕ و بزۆزه‌یان لێ سه‌ندراوه‌ته‌وه‌. به‌گشتی له ئاماده‌نه‌بوونی گۆڕه‌پانی شار و هه‌روه‌تر «سووژه‌ی دیتن»دا، ئیمکانی دیتن قت ده‌کرێت و دیده‌وه‌ریی ته‌نێ له فانتازیا و فه‌زایه‌کی ده‌سته‌مۆکراودا به‌ئه‌نجام ده‌گات. شانۆی سه‌رشه‌قام له به‌ستێنی کوردستاندا نه ته‌نیا ناتوانێ مه‌وداکانی نێوان هونه‌ر و خه‌ڵک بسڕێته‌وه به‌ڵکوو به پاته‌کردنه‌وه‌یه‌کی ئایدۆلۆژیک مه‌وداکان به‌رین و به‌رنتر ده‌کات و ره‌هه‌ندی شۆک‌ئاسا و هه‌ژێنه‌رانه‌ی هونه‌ری شانۆ له ده‌مه‌لاسکێیه‌کی کومیک و گاڵته‌جاڕانه‌دا رۆ ده‌بات. که‌وایه هه‌روه‌کوو چۆن کورته چیرۆک ته‌نێ له هه‌ناوی رۆمان و به ئاماده‌بوون و گه‌شه‌ی ئه‌و شێوازه مومکین ده‌بێت شێوازی شانۆی سه‌رشه‌قام هه‌روه‌ها له هه‌بوون و باڵاکردنی هونه‌ری شانۆ به گشتی و شانۆی سه‌حنه‌یی به‌ تایبه‌تی سه‌رهه‌ڵده‌دات. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش به‌ستێنی له‌باری کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری؛ وه‌کوو ئابووریی سیاسی شار و هه‌روه‌ها مه‌یدان و جه‌سته‌ی دیمۆس پێویسته تاکوو سووژه‌ی دیتن بێته‌ ئاراوه و بابه‌تی دیتن مومکین ببێت.

پرسی سه‌ره‌کی له هه‌ر دوو شێوزای ئه‌زموونکراوی شانۆدا پرۆبلێماتیکی «بابه‌تی دیتن»ه؛ واته شانۆ چۆن و له چ ره‌وتێکدا دیتن مومکین ده‌کات و سووژه‌ی بینه‌ر چلۆن کۆساز ئه‌دات؟ شانۆ به‌پێی لۆژیکی دید‌ه‌وه‌رانه سێ‌کوچکه‌ی کردی نومایشکارانه(exhibitory actionکردی کۆدبه‌ندی(encoded action) و کردی جه‌سته‌مه‌ندی(embodied action) وه‌کوو سێکۆچی تیئاتریکاڵیته به‌رهه‌م دێنێت و له ئاکامی‌پێوه‌ندییه دیالێکتیکییه‌کانی ئه‌م سێ لایه‌نه‌دا بابه‌تی دیتن ده‌هێنێته ئاراوه و شوناسی سووژه‌ی دیده‌وه‌ر پێکده‌هێنێت. پراکتیسی ئه‌کته‌ر له‌سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ هه‌ست و سۆزی سووژه‌ی به‌رده‌نگ ده‌جووڵێنێ؛‌هاوکات کردی ئه‌کته‌رگه‌ردانی له‌گه‌ڵ هه‌موو دیالۆگ و ژێست و هێماکاندا له داڕێژگه‌یه‌کی جوانناسانه‌دا واتایه‌کی تایبه‌ت چێده‌که‌ن و به گرێدانه‌وه‌یان به کردی ئاماژه‌ده‌رانه و جه‌سته‌مه‌ند، بازنه‌ی ئۆبژه‌ی بینراو و سووژه‌ی بینه‌ر ته‌واو ده‌که‌ن. شانۆ به واتای تیئاتریکاڵ بریتییه له چه‌رخی به‌رهه‌مهێنانی کرد و واتا و ئاماژه؛ واته پڕاوپڕکردنی ئۆبژه و سووژه‌ له‌و گه‌ڕیانه‌دا و سه‌لماندنی ئه‌و راستییه که فۆرمێکی ته‌واوکۆ له شانۆ بوونی هه‌یه که فۆرمی‌ته‌واوکۆی سووژه به‌رهه‌مده‌هێنێته‌وه. ئه‌زموونی تا ئێستای شانۆی کوردی نیشانده‌ری ئه‌و راستییه‌یه‌ که ره‌وتی گه‌ڕیانی شانۆی تیئاتریکاڵ هه‌م به واتایه‌کی مه‌عریفه‌‌ناسانه و هه‌م له ره‌هه‌ندی میتۆدۆلۆژیکاڵه‌وه له وێناندن و به‌رهه‌مهێنانی سووژه‌ی ته‌واوکۆی کوردیدا تووشی شکست‌هاتووه؛ واته نه‌یتوانیوه به‌پێی مه‌به‌ستی خۆی فۆرمێکی شانۆیی چێ بکات که وێنا و ئارمانجی سووژه‌ی کوردی تێدا بنوێنرێته‌وه. که‌وایه فۆرمی‌دیده‌وه‌رانه‌ی شانۆی کوردی له نواندنه‌وه و ده‌سته‌به‌رکردنی فانتازیاکانی خۆی له پێکهاته‌‌یه‌کی تیئاتریکاڵدا ته‌نگه‌تاو که‌وتووه و له‌م ته‌نگاوییه‌دا په‌نای بۆ پێرفۆرمه‌نسی سه‌ر شه‌قام هێناوه. سووژه‌یه‌کی په‌ڕیوه و هه‌ته‌ر، که له ‌فۆرماندن و پێکهاته‌مه‌ندکردنی خه‌یاڵی خۆیدا ناکام که‌وتووه، پێی له گۆڕه‌پانێکی پڕمه‌ترسی ناوه که به‌شێوه‌یه‌کی له‌پێش تێیدا تووشی داڕووخان و نسکۆ‌هاتووه. سێکوچکه‌ی تیئاتریکاڵ که له‌سه‌ر پێکهاته و‌هاوگرتوویی دامه‌زراوه له به‌ستێنێکی بێ‌فۆرم و لخێزدا به مه‌به‌ستێکی پارادۆکسیکاڵ؛ واته ده‌سته‌به‌رکردنی سووژه‌یه‌کی ته‌واوکۆ، به‌کارده‌هێنرێ و به‌م چه‌شنه به شێوه‌یه‌کی کومیک شکستی خۆی دووپات ده‌کاته‌وه. شانۆکارانی کورد له دۆخێکی «پاش-شانۆیی»دا ئاشیان له مه‌به‌ستێکی شانۆیی ده‌گه‌ڕێ و خه‌ون به دیده‌وه‌ریی ته‌واو و نواندنه‌وه‌ی بێ‌قڵش و که‌لێنه‌وه ده‌بینن.

ناشوێنی شانۆیی بریتییه له دۆخێکی هه‌ستی‌ناسانه که نامومکین‌بوونی دیتن و نواندن به‌شێوه‌یه‌کی ته‌واوکۆ، ئاشکرا ده‌کات و‌هاوکات چه‌شنێک دیتنی نیگه‌تیڤ له ره‌وتی «دیده‌وه‌ریی بێ‌دیتن» و «به‌سووژه‌بوونی بێ‌سووژه» کۆساز ئه‌دات. له که‌لێنی نێوان «کردار/تیئاتریکاڵ»دا هه‌رێمێکی دژواز ده‌رده‌که‌وێ که تانوپۆی هه‌ردوو شێوازی شانۆی ده‌یده‌وه‌رانه و شانۆی هه‌موانه‌کیی تێدا هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه و ئیمکانێکی ئێجگار نوێ واته «شانۆی ناشوێن» سه‌رهه‌ڵده‌دات. کاتێ کرداری مه‌یله‌و تیئاتریکاڵیته‌ی شانۆی کوردی تووشی شکست ده‌بێت پاشماوه‌ و به‌شه نه‌گونجاوه‌کان به‌ره‌و ناشوێنێکی ناخودئاگادا پاشه‌کشێ ده‌که‌ن و که‌شێکی مه‌خولیایی و شێت‌ئاسا پێکده‌هێنن. ئه‌م دۆخه بۆش و پووته ئاماژه‌ده‌ری شکست و دۆڕاندنێکی بنه‌ماییه که شکستی به‌سووژه‌بوونی سووژه و به‌ئه‌نجام‌گه‌یاندنی بابه‌تی دیتن ده‌نوێنێته‌وه. ئه‌م «نا-فۆرم»ه نیگه‌تیڤه هه‌مان «تیئاتراڵ»ی فۆرمی‌شانۆیه که‌هاوکات مومکینی و نامومکینیی تیئاتریکاڵیته‌ی شانۆیی ئاشکرا ده‌کات. له‌م ناشوێنی شانۆیه‌دایه که «دیده‌وه‌ریی بێ‌دیتن» یان پێگه‌ی «سووژه‌ی سووژه» له که‌لێنی نێوان «ئیمکانی دیتن» و «ناموکینیی دیتن»دا سه‌رهه‌ڵئه‌دات. هه‌ر هه‌وڵێکی به‌تیئاتریکاڵیته‌کردن، «زێده‌به‌شێکی فورم‌هه‌ڵنه‌گر»ی له‌پاش به‌جێ ده‌مێنێ که «نا-شت»(non-thing)ێکی بێ‌ناوه‌رۆکه و شکستی سووژه له زاری ره‌وایه‌تێکی شکست‌‌هێناودا ده‌گێڕێته‌وه؛ «تیئا»یه‌ک که وه‌کوو «تیئۆریا» هه‌موو پراکتیسێکی شانۆیی به‌ره‌وڕووی ته‌نگژه ده‌کاته‌وه و به‌رده‌وام وه‌کوو ئاسۆ‌یه‌کی ئاژاوه‌چی له‌سه‌ر‌هاوبه‌ندیی هه‌رچه‌شنه پێرفۆرمه‌نسێکی شانۆیی شوێن‌په‌نجه‌(trace)ی خۆی ده‌نه‌خشێنێ. تیئاتراڵیته‌ی شانۆی کوردی، ناشوێنێکی ناهوشیاره که له‌ناکاودا شۆک و شه‌پۆکی خۆی ده‌هاوێ؛ به‌ڵام فۆرماڵیزمی‌شانۆیی و تیئاتریکاڵیته‌ی ته‌کنیکی به‌رده‌وام ئه‌و ‌ئاپایرۆن و ئارخه بنه‌ماییه سه‌رکوت ده‌که‌ن و به‌حاشاکردن و په‌راویزخستنی ئه‌و ترۆمایه ره‌وایه‌تێکی سه‌قامگرتوو و ته‌واوکۆی لێ به‌رهه‌م دێنن. له سه‌رده‌می‌دارووخانی ئه‌زموون(destruction of experience) و قه‌یرانی نواندنه‌وه(crisis of representation)‌دا ته‌نیا راگیرکردن و به‌فۆرماندنی ئه‌و شۆکه تێکده‌رانه‌یه‌ که ده‌توانێ پێوه‌ندی نێوان «قه‌یرانی شانۆ» له ته‌ک «شانۆی قه‌یران»دا رێک بخات و رۆچنه‌یه‌ک به‌ره‌و ده‌رهه‌ستکردن و هۆشیارکردنه‌وه‌ی فۆرمی‌تیئاتراڵ به‌دی بێنێت. تیئاتراڵیته یان ناشوێنی شانۆی کوردی بابه‌تی دیتن وه‌کوو پرسێکی رووداومه‌ند پرۆبلێماتیزه ده‌کاته‌وه و له روانگه‌یه‌کی پارالێکسییه‌وه «شوێن-کات»ی له‌ده‌سچوونی حه‌قیقه‌ت تۆمار ده‌کات. پێواژۆی شانۆیی له‌م ئاراسته‌یه‌دا ده‌بێته ره‌وتێک که بینه‌ری شانۆ تێیدا به‌رهه‌مهاتنی خۆی له پرۆسێسی بینیندا ده‌بینێته‌وه و سووژه‌کاریی خۆی له‌ هه‌ناوێ شکستی به‌سووژه‌بووندا هه‌ست پێ ده‌کات. ئه‌گه‌ر شانۆی نه‌ریتیی، مردن له کوشتن و ژیانه‌وه‌ی «خودا-داهۆڵ»ه‌کاندا نومایش ده‌کات و به‌م چه‌شنه له بازنه‌ی ئیمکانی مردن و زینوونه‌وه‌دا به‌شداری ده‌کات، شانۆی مودێڕن تراژێدیای مردن به‌شێوه‌یه‌کی حه‌ماسی ده‌گێڕێته‌وه و هه‌وڵ ئه‌دات به مه‌وداگرتن له ئۆبژه‌ی نومایش، سووژه‌یه‌کی ته‌واوکۆ و به‌خوداکراو به‌رهه‌م بهێنێت؛ واته مردن له ئۆباڵی دوژمندا بخوێنێته‌وه و ده‌وری قوربانی/جه‌لاد چه‌ندپاته بکاته‌وه. شانۆی سه‌رشه‌قام هه‌وڵ ئه‌دات سووژه‌ی بینین فره‌چه‌شن و هه‌موانه‌کی بکاته‌وه و به‌م چه‌شنه که‌لێنی نێوان بابه‌تی سیاسی و بابه‌تی هونه‌ری بسڕێته‌وه؛ هه‌ربۆیه پێی وایه به هه‌موانه‌کی‌کردنه‌وه‌ی ره‌وایه‌تی مردن ده‌توانێ هوشیاریی مرۆڤی مه‌رگ‌ئاژۆ بورووژێنێ و به‌م چه‌شنه ئیمکانی هه‌رمانی له‌ هه‌مبه‌ر ئیمکانی مردندا چێ بکات. شانۆی ناشوێن به‌پێچه‌وانه‌ی ته‌واوی ئه‌م شێوازه شانۆییانه، نامووکینی مردن له ئیمکانی ژینکردندا به‌رجه‌سته ده‌کاته‌وه و ده‌سبه‌رداری پێوه‌ندیی سووژه‌/ئۆبژه و جه‌لاد/قوربانی ده‌بێت. تیئاتراڵیته‌ی شانۆی ناشوێن نه له رێگای فره‌چه‌شنی و پلۆرالکردنی بابه‌تی دیتن(وه‌کوو شانۆی سه‌رشه‌قام) به‌ڵکوو له رێگای به‌رئاوه‌ژووکردن و گومانکردن له پێوه‌ندی دیده‌وه‌رانه‌وه، ساتی سه‌رهه‌ڵدانی سووژه‌ی ناشوێن له ناوئاخنی شکست و که‌شی مه‌خولیاییه‌وه تۆمار ده‌کات.

    

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

4 × یک =

قالب وردپرس پوسته وردپرس ..